ارزيابي اثر پخش سيلاب بر نوسان هاي شاخص هاي گياهان مرتعي در ايستگاه آبخوانداري كوثر

مقدمه و هدف پيشينه‌ي پخش سيلاب در زمين هاي حاشيه‌ي رودها و آبياري سيلابي به چند هزار سال مي‌رسد. شواهدي مبني بر استفاده از سيلاب به‌منظور افزايش توليد گياهي در نقاط مختلف ايران از جمله شهرستان هاي قزوين، بلوچستان، خراسان، فارس، اصفهان و خوزستان وجود دارد. بررسي هاي انجام شده در 20 منطقه‌ي خشك و نيمه خشك كشور، بيا‌ن‌گر آن است كه در بيشتر مناطق شاخص‌هاي توليد و درصد تاج‌ پوشش گياهان، در عرصه‌ي گسترش سيلاب در مقايسه با شاهد، افزايش چشمگيري داشته است. هدف اين پژوهش، بررسي اثر پخش سيلاب بر پويايي پوشش گياهي مرتع و مشخص كردن نوسان هاي اندازه‌ي شاخص هاي گياهي متناسب با شاخص هاي آب و هوايي در يك دوره‌ي شش ساله است. مواد و روش ها به‌منظور پايش و مقايسه‌ي نوسان هاي شاخص هاي گياهي در ايستگاه آبخوانداري كوثر، دو شبكه (نماينده‌ي عرصه با پخش سيلاب) با نام‌هاي بيشه‌زرد يك و بيشه‌زرد چهار و در مجاور آن ها پهنه‌اي با مساحت پنج هكتار در خارج شبكه‌ها به‌عنوان شاهد (نماينده‌ي عرصه‌ي بي‌پخش سيلاب) انتخاب شد. به‌مدت شش سال (1401-1395) در نيمه‌ي دوم ارديبهشت هر سال، 10 نوار اندازه‌گيري (ترانسكت) با طول 150 متر و 100 قطعه‌ي نمونه‌ي يك متر مربعي با شيوه‌ي تصادفي- نظام‌مند (سيستماتيك) در نوارهاي شبكه‌ها و عرصه‌ي شاهد مستقر شد. گونه هاي شاخص مرتعي دشت پخش سيلاب گربايگان فسا به ترتيب بوته هاي سياه‌گينه، گل‌آفتابي و انواع گون با زير اشكوب گندميان و پهن برگان علفي يك ساله  Dendrostellera lessertii (Wikstr)Van Tiegh., Heliantemum lippii (L) Pers, Astragalus ssp. است. از شاخص‌هاي گياهي (نام گونه، درصد تاج پوشش، تعداد پايه در متر مربع، شكل رويشي و زي توده گونه ها) و پوشش سطح خاك (درصد سنگ و سنگ‌ريزه، درصد لاشبرگ و درصد خاك لخت) آماربرداري شد. با استفاده از روش شش عاملي تعديل‌شده، وضعيت مرتع در شبكه‌هاي پخش سيلاب در سال‌هاي مرطوب و در سال هاي خشك ارزيابي شد. در سال هاي بررسي براي مقايسه‌ي تيمارهاي مختلف مرتع (ميان شبكه ها و نوارهاي پخش سيلاب و شاهد) از طرح كرت هاي دو بار خرد شده در زمان و مكان در قالب طرح پايه‌ي بلوك هاي كامل تصادفي استفاده شد. براي تعيين مدل پيش بيني توليد و پوشش تاجي گياهان مرتعي از ضريب همبستگي پيرسون وايازي گام‌به‌گام استفاده شد. مقايسه‌ي ميانگين ها با استفاده از آزمون دانكن در سطح پنج درصد انجام شد. نتايج و بحث در اين پژوهش نتايج تحليل واريانس نشان داد كه اندازه‌ي شاخص هاي گياهي ارزيابي شده، ميان سال هاي بررسي، ميان شبكه ها و ميان نوارهاي پخش سيلاب با شاهد در سطح يك درصد تفاوت معني داري داشتند. اندازه‌ي درصد تاج پوشش گياهي در طول دوره‌ي آمار برداري از 8/69 % در سال 1400 تا 55/51 % در سال 1399 و اندازه‌ي توليد از 175/32 كيلوگرم در هكتار در سال 1400 تا 813/55 كيلوگرم در هكتار در سال 1399 متغير بود. با استفاده از روش شش عاملي تعديل‌شده وضعيت مرتع در شبكه‌هاي پخش سيلاب در سال هاي مرطوب، خوب و در سال هاي خشك، متوسط ارزيابي شد. در حالي كه در عرصه‌ي شاهد (بي پخش سيلاب) در سال هاي مرطوب، فقير تا متوسط و در سال هاي خشك، خيلي فقير تا غير قابل استفاده براي چرا ارزيابي شد. براساس نتايج تحليل همبستگي، ميان درصد تاج پوشش با زي توده‌ي گياهان مرتعي در سطح يك درصد همبستگي مثبت و معني داري به‌دست آمد (0/86= R²). نتايج وايازي گام‌به‌گام نشان داد كه در مدل پيش بيني توليد گياهان، متغيرهاي مستقل (شاخص هاي آب و هوايي) اندازه‌ي بارش سالانه (0/34= R²) و ميانگين دماي كمينه (0/26= R²) بود. ضريب همبستگي اندازه‌ي بارش در فصل رشد گياهان 0/15 بود. ضريب همبستگي ميانگين دماي سالانه 0/11 و ضريب همبستگي مجموع آن ها 0/86 بود. در مدل پيش بيني درصد تاج پوشش گياهان، متغير مستقل اندازه‌ي بارش در فصل رشد گياهان (0/87= R²) سهم اصلي و تعيين‌كننده در برآورد اندازه‌ي متغير وابسته داشتند.