ارزيابي تأثير عامل ‌هاي محيطي در استعداد سيل گيري آبخيز سيروان براساس رخدادهاي تاريخي سيل

مقدمه و هدف هرساله سيل خسارت‌هاي مالي و تلفات جاني زيادي دارد كه مديريت آن از ركن‌هاي ضروري مديريت آبخيزها به‌ شمار مي‌آيد. در اين پژوهش استعداد سيل گيري آبخيز سيروان در استان كردستان بررسي شد و در نهايت براساس رخدادهاي تاريخي سيل، اهميت عامل ‌هاي مختلف محيطي در وضعيت استعداد سيل گيري تعيين شد.مواد و روش‌ها از مدل بيشينه‌ي بي نظمي همراه با 13 عامل زمينه ساز پستي ‌بلندي، آب ‌شناختي،  آب‌ريخت‌سنجي (مورفوهيدرولوژيك)، زمين شناختي و محيطي مؤثر بر رخداد سيلاب، استفاده شد. واحد محاسبه‌اي سلولي (پيكسل) به‌عنوان معيار تهيه‌ي نقشه‌ي عامل‌هاي محيطي و نقشه‌ي استعداد سيل‌گيري انتخاب شد. به عنوان متغير هدف در مدل، 123 رخداد تاريخي و قابل ملاحظه‌ي سيل گيري در بازه‌ي زماني 1402-1390 شناسايي و استفاده شد. براي بررسي نتايج مدل رخدادها به دو دسته‌ يادگيري (70%) و  اعتبارسنجي (30%) طبقه‌بندي شد. از معيار مساحت زير منحني مشخصه‌ي عملكرد گيرنده (AUC) نيز براي ارزيابي عملكرد مدل استفاده شد.نتايجنتايج ارزيابي دقت مدل نشان داد كه مساحت زير منحني مشخصه‌ي عملكرد گيرنده در دو مرحله‌ي يادگيري و اعتبارسنجي به ترتيب 98/2 و 97/3% به‌دست آمد كه بيان‌گر عملكرد عالي مدل بود. بر اساس تفسير چشمي نقشه‌ي استعداد سيل گيري، مشخص شد كه آبراهه هاي با رتبه‌ي بيشتر در نزديكي خروجي مجراي عبور جريان با حجم بيشتر، در مناطق پست تر بودند، در نتيجه استعداد سيل گيري بيشتري داشتند. بر اساس نتايج آزمون اهميت نسبي عامل‌ها، چهار عامل فاصله از آبراهه، شاخص رطوبت پستي‌بلندي، تراكم زهكشي و كاربري زمين‌ها به ترتيب با مشاركت 17، 13، 12 و 10% به‌عنوان مهمترين عامل‌هاي مؤثر در فرآيند مدل‌سازي استعداد سيل گيري معرفي شدند. اين يافته نشان داد كه عامل‌هاي طبيعي (آب‌شناختي و ريخت‌شناختي آب) و محيطي (شامل طبيعي و انسان ساخت) در افزايش استعداد سيل گيري باهم تأثير دارند. براساس تحليل‌هاي كمي به‌دست آمده از مدل‌سازي، 0/76% (5600 هكتار) از منطقه‌ي مطالعه‌شده در طبقه استعداد زياد و خيلي زياد سيل گيري بودند كه اين عرصه نيازمند برنامه‌ريزي و مديريت سيل است.نتيجه گيري و پيشنهادهاجداسازي دقيق و طبقه بندي استعداد سيل در سطح آبخيز سيروان استان كردستان و تعيين اندازه‌ي اهميت عامل‌هاي محيطي در رخداد سيل گيري، اين امكان را براي مديران فراهم مي‌كند تا با برنامه‌ريزي امكانات و زيرساخت‌هاي امدادي، گام مؤثري در رويكرد پيش گيرانه بردارند. مديريت بحران سيل آبخيز سيروان بايد مبتني بر چهار عامل اصلي شناخته‌شده در اين پژوهش برنامه‌ريزي شود تا ريسك ناشي از سيل گيري كاهش يابد. براي مديريت سيل آبخيزها، استفاده از مدل بيشينه بي‌نظمي در استعداديابي رخداد سيل پيشنهاد مي‌شود.