تحليل روش شناسي مطالعات جغرافيا در ايران،نقدي بر كمي گرايي افراطي

نقد نشانگر پويايي در عرصه‌هاي علمي است و علم جغرافيا نيز به عنوان يك علم ريشه‌دار به‌ويژه بعد از سال 1923 با نقد انس گرفته است و وجود بسترهاي انتقادي را الهام‌بخش پيشرفت نظريه‌هاي علمي و دگرگوني در روش‌هاي موجود مي‌داند. اگر صف‌بندي روش‌هاي علمي در جغرافيا را متأثر از ديدگاه‌هاي هارتشورن و شيفر و در قالب استثناگرايي و مكتب علم فضايي بدانيم، گرايش‌هاي موجود در روش‌هاي تحليل در اين علم را نيز مي‌بايست در دو مقوله كمي و كيفي دنبال نماييم. دغدغه جغرافيدانان در به‌كارگيري كميت رسيدن به چارچوبي است كه بر مبناي آن مطالعات جغرافيايي به قوانيني علمي برسد كه بدين منظور به‌كارگيري استدلال‌هاي كمي، علوم جغرافيايي را در رسيدن به اين هدف ياري مي‌رساند. براين اساس رويكرد غالب در جغرافياي كشور ما نيز به اين طيف فكري گرايش داشته و ابعاد اين روش علمي به‌ويژه دهه اخير در پايگاه‌هاي علمي كشور رشد شتاباني پيدا كرد كه مصاديق آن نگارش پايان‌نامه‌ها و مقالات فراوان با تحليل كمي است. اين پژوهش به آسيب‌شناسي روش‌هاي كمي در جغرافياي معاصر ايران مي‌پردازد و براي مصاديق اين آسيب‌ها تحليل محتواي مقالات را در سه مجله علمي - پژوهشي داخلي را دستمايه اين بررسي قرار داده است. اطلاعات مورد نياز اين پژوهش با استفاده از منابع اسنادي و بهره‌گيري از محتواي مقالات فصلنامه‌هاي «پژوهش‌هاي جغرافياي انساني»، «مطالعات برنامه‌ريزي سكونتگاه‌هاي انساني» و «فضاي جغرافيايي» به‌دست‌آمده است. داده ها با استفاده از اطلاعات مستخرج از اين مجلات و تطبيق محتواي اين پژوهش‌ها با مفاهيم، محورها و رسالت‌هاي جغرافيدانان مورد تجزيه‌وتحليل قرارگرفته‌اند. نتايج اين پژوهش نشان داد كه در 92.6 درصد از تحقيقات شيوه گردآوري اطلاعات به‌صورت ميداني و در 64.7 درصد از آن‌ها تكنيك پرسشنامه به‌عنوان شيوه غالب مورد استفاده قرار گرفته است. در بين سؤالات اساسي جغرافيا هنوز پيگيري چيستي و كجايي پديده‌ها غلبه دارد و در 79.3 درصد مقالات شيوه كمي در تحليل داشته كه در بخشي از آنها جهت اثبات بين متغيرها نيازي به همبستگي و تحليل رگرسيوني وجود نداشته است نتيجه بررسي مقالات در مجلات اين پژوهش نشان داد كه دغدغه‌هاي جغرافياي مدرن در اغلب نوشته‌هاي جغرافيايي ديده نمي‌شود، بطوريكه تنها 30 درصد از پژوهش‌ها به مسائلي چون «نظريه‌اي اجتماعي»، «اقتصاد سياسي» و «نظريه‌هاي فرهنگي» پرداخته‌اند كه تا حدي بر محافظه‌ كار بودن پژوهش‌هاي جغرافيايي ايران گواهي مي‌دهد.