كتاب «القانون الصغير» در علم طب و نويسنده آن!

زمينه و هدف: در لا به ‌لاي متون طب سنتي موجود در كتابخانه‌ها، چندين نسخه خطي با ساختار و متن يكسان و مشابه مربوط به يك اثر يافت مي‌شود. دو نسخه از اين نسخ، تحت عناوين «الكافي في الطب» و «الكفايه في علم الطب» كه به اختصار «الكفايه» نيز به آن گفته شده، در منابع متقدم از آن به «القانون الصغير» نيز نام برده شده و به «ابن مندويه» نسبت داده شده است. نسخه‌هاي ديگري نيز از اين اثر تحت عنوان «القانون الصغير» وجود دارد كه به «ابن سينا» نسبت داده شده است و اين بعيد به نظر مي‌رسد كه نسخه كاملاً شبيه به هم، متعلق به دو نويسنده باشد، لذا ضروري مي‌نمايد تا موضوع بررسي گردد و مشخص شود كه نويسنده اثر، چه كسي است.روش: اين مقاله، با شيوه تحليلي ـ توصيفي، درصدد تبيين حقيقت امر است كه نويسنده اين نسخه‌ها «ابن مندويه» است يا «ابن سينا» يا هر يك كتابي جداگانه و متعلق به يكي از اين دو نويسنده است.ملاحظات اخلاقي: در پژوهش حاضر جنبه‌هاي اخلاقي مطالعه كتابخانه‌اي شامل اصالت متون، صداقت و امانتداري رعايت شده است.يافته‌ها: در مستندات تاريخي، نوعي دوگانگي به ‌چشم مي‌خورد و به طور كلي، «القانون الصغير» در آثار متقدم به ابن مندويه و در آثار متأخر به ابن سينا نسبت داده شده است. شباهت و تطابق نسخه‌ها در بررسي ساختاري و محتوايي به قدري است كه نمي‌توان هر يك را كتابي جداگانه دانست، بلكه همگي يك كتاب با عناوين مختلف و متعلق به يك نويسنده است. در برخي مسائل ميان آراي ابن سينا، چنانچه در مصنفات او ملاحظه مي‌شود با آنچه در نسخه‌هاي مورد پژوهش آمده اختلاف يا تناقض وجود دارد.نتيجه‌گيري: بررسي‌ مستندات تاريخي، تحليل محتوايي و ساختاري متن، نشانگر آن است كه كتاب «الكافي في الطب» يا «الكفايه» متعلق به «ابن مندويه» است كه با توجه به دو ويژگي جامع و كامل‌بودن و حجم اندك آن، به «القانون الصغير» در مقابل «القانون في الطب» ابن سينا كه به شكل گسترده به مطالب طب پرداخته، معروف شده است. اين نامگذاري در گذر زمان موجب شده تا اين خلط پيش آيد كه همان قانون ابن سينا است كه وي به صورت مختصر آن را نگاشته است.