بررسي اشعار شاعران قرن ششم هجري در حيطه گياه دارويي خشخاش

زمينه و هدف: شعر قرن ششم، «شعر فني» است. شاعران اين دوره سادگي و رواني شعر دوره‌هاي قبل را كنار گذاشته و اطلاعات علمي رايج در آن دوره، از قبيل نجوم، كلام، عرفان، موسيقي، طب و به ويژه گياهان دارويي را در قالب تشبيه و استعاره‌هاي دير‌ياب وارد شعر كرده‌اند، به نوعي ‌كه بدون آشنايي با اين علوم نمي‌توان مفهوم شعر را درك كرد. اطلاعات طبي و خواص درمانيِ رايج گياهان، بازتاب ‌گسترده‌اي در شعر اين دوره دارد. يكي از اين ‌گياهان دارويي، خشخاش است كه از مواد مؤثره آن در طيّ قرون با نام‌هاي مختلف مانند كوكنار، كوك، افيون و ترياك ياد و استفاده شده ‌است. شاعران اين دوره، از خاصيّت ‌دارويي و خواب‌آوري عصاره اين گياه، مضمون‌آفريني‌كرده و طعم و رنگ و خواص ‌آن را دستمايه پند، مدح، تغزّل و عرفان ساخته‌اند.روش: اين پژوهش‌كتابخانه‌اي بر آن است‌ كه با استفاده از روش توصيفي ـ تحليلي بازتاب دارويي افيون و ترياك را از ديوان ‌خاقاني، سنايي، انوري و خمسه نظامي استخراج كند و بر اساس خواص درماني مندرج در مقالات ‌علمي، كتب معتبر طب سنتي و همچنين كتاب‌هاي ‌گياهان دارويي امروزي، به بررسي و تحليل بپردازد.ملاحظات اخلاقي: در اين تحقيق جنبه‌هاي اخلاقي مطالعه كتابخانه‌اي شامل اصالت متون، صداقت و امانتداري رعايت شده است.يافته‌ها: خواص ‌داروييِ مسكّن، منوّم و پادزهري خشخاش با كاربرد امروزي ‌آن مطابقت دارد.نتيجه‌گيري: افيون در قرن ششم كاربرد درماني داشته و از دو گياهِ «خشخاش» و «كاهوي ‌وحشي» به ‌دست مي‌آمده ‌است. افيون خشخاش را «كوكنار» و به افيون كاهو «كوك» مي‌گفتند. امروزه خبري از افيون كوك نيست، با اين حال كاهو هنوز هم در طب سنتي و كتاب‌هاي گياهان دارويي به عنوان خواب‌آور شناخته مي‌شود. لفظ «ترياك» نيز در شعر قرن ششم به طور مطلق در معني پادزهر به كار رفته است.