نمايان‌سازي انتحال در يك فرهنگ‌نامه پزشكي: مطالعه موردي تطبيق دو اثر «كتاب الماء» و« قاموس الاطباء و ناموس الالباء»

زمينه و هدف: انتحال يا سرقت ادبي به معني سخن ديگري را به خود نسبت‌دادن است. «كتاب الماء»، فرهنگنامه‌ پزشكي سده‌ پنجم قمري، تآليف عبدالله بن محمد ازدي است كه حمودي در سال 1996 ميلادي آن را تصحيح و منتشر نمود. هدف از اين پژوهش كاوش در متن و محتواي دو اثر «كتاب الماء» و «قاموس الاطبا» براي ارائه پاسخي منطقي به فرضيه مطرح‌شدن سرقت علمي از اين اثر پزشكي است.روش: اين پژوهش اصيل كيفي، با روش تحليل محتوا و تطبيق داده‌ها، بين دو اثر «كتاب الماء» و «قاموسُ الاطبّاء و ناموسُ الالبّاء» صورت پذيرفت و شباهت‌ها و تفاوت‌هاي متني، مورد مطالعه و يادداشت‌برداري دقيق قرار گرفت. براي افزايش قابليت اعتماد، از منابع دست دوم، نرم‌افزارهاي كتابخانه‌اي جامع طب (نسخه يك)، كتابخانه تاريخ اسلام، تاريخ ايران اسلامي بهره گرفته شد. همچنين واژگان كليدي «كتاب الماء»، «مدين بن عبدالرحمن قوصوني»، «قاموس الاطباء»، «سرقت علمي»، «عبدالله بن محمد ازدي» در ساير مراكز و پايگاه‌هاي اطلاعاتي مانند PubMed، SID، Scopus، Noormags، Magiran و Google Scholar جستجو شدند.ملاحظات اخلاقي: در پژوهش حاضر جنبه‌هاي اخلاقي مطالعه كتابخانه‌اي شامل اصالت متون، صداقت و امانتداري رعايت شده است.يافته‌ها: تطبيق اين فرهنگنامه با كتاب «قاموسُ الاطبّاء و ناموسُ الالبّاء» قُوصُوني، در سده يازدهم قمري، تشابه خيره‌كننده‌اي را بين محتواي اين دو اثر نمايان مي‌سازد. تنها تفاوت چشم‌گير كتاب قوصوني با كتاب ازدي در ترتيب مدخل‌هاست. ترتيب ارائه واژه‌ها در «كتاب الماء» بر اساس ريشه ثلاثي مجرد از ابتداي آن (فاءالفعل) است كه اصطلاحاً به آن ترتيب مشرقي مي‌گويند، اما ترتيب «قاموس الاطباء» برخلاف «كتاب الماء» از انتهاي ريشه (لام الفعل) است كه اصطلاحاً اين شيوه را ترتيب مغربي مي‌گويند.نتيجه‌گيري: اين بررسي نشان مي‌دهد كه قوصوني به طور گسترده، من‌جمله با جا به جايي ترتيب واژگان، «كتاب الماء» را به عنوان اثر تأليفي خويش منتشر ساخت.