ملاصدرا و مسئله زمان موهوم

يكي از جدال برانگيزترين مسائل فلسفي ‌ـ‌ كلامي در تاريخ انديشۀ اسلامي، تحليل مسئلۀ حدوث و قدم عالم بوده است. اغلب متكلمان مسلمان قائل به حدوث زماني عالم هستند و زمانِ پيش از عالم را «زمانِ موهوم» ‌ميدانند. ملاصدرا، در مقام بزرگترين فيلسوف حكمت متعاليه نيز در آثار خود بصورت پراكنده از زمان موهوم بحث كرده است. او در برابر اين نظريه دو موضع متفاوت اتخاذ كرده، اما نظر خويش را بصراحت بيان نميكند. پژوهش حاضر به شرح آراء ملاصدرا درباب نظريۀ زمان موهوم و تبيين دو موضعِ اتخاذشده از سوي وي در اينباره ميپردازد، تا در نهايت به اين پرسش پاسخ دهد كه موضع نهايي ملاصدرا دربارۀ زمان موهوم چيست؟ براي تبيين موضع نهايي وي، به مباحث پراكنده يي كه در آثارش بيان كرده، مراجعه نموده و پس از تحقيق و تبيين ارتباط بين مطالب و جمعبندي آنها، به تشريح ديدگاه نهايي او ميپردازيم. اگرچه ملاصدرا در يك موضع سعي بر توجيه نظريۀ زمان موهوم بر اساس مباني و اصول خويش نموده، اما با توجه به عبارات وي در نفي واسطۀ بين عالم هستي و واجب تعالي، و همچنين اثبات وجود زمان و رد دلايل منكران زمان، ميتوان نتيجه گرفت كه نظر نهايي او، نفي زمان موهوم است.