آثار تجرد مثالي در فلسفه اسلامي

يكي از مسائل مهم فلسفۀ اسلامي، بررسي ابعاد و جوانب گوناگون تجرد از ديدگاه فلاسفه است؛ و ازجمله مهمترين مسائل در بحث تجرد، پذيرش يا عدم پذيرش تجرد مثالي است كه يكي از دغدغه‌هاي اصلي فلاسفۀ اسلامي در طول تاريخ بوده است. در ميان فلاسفۀ اسلامي، حكماي مشاء، ضمن پذيرش عالم عقول و تجرد عقلي، منكر عالم مثال و تجرد مثالي بودند و قوۀ خيال را نيز مادي ميدانستند، اما سهروردي و ملاصدرا، با توجه به مباني فلسفي خود، به اثبات عالم مثال پرداختند؛ سهروردي قائل به عالم مثال منفصل بود، اما ملاصدرا علاوه بر عالم مثال منفصل، به عالم مثال متصل و تجرد قوۀ خيال نيز معتقد بود. مسئلۀ اصلي پژوهش حاضر، بررسي آثار تجرد مثالي در فلسفۀ اسلامي و نقش آن در حل معضلات فلسفي است. در اين مقاله، يازده اثري كه قول به تجرد مثالي در زمينه هاي گوناگوني فلسفي، در پي دارد، مورد بررسي قرار گرفته‌ كه عبارتند از: حشر نفوس ناقص و متوسط، عدم نياز به بحث افلاك و پذيرش تناسخ در بحث معاد، اثبات معاد جسماني، تفسير صحيح و معقول از عجب‌الذنب، تجرد نفوس حيوانات و حشر آنها، بقاي ادراكات جزئي پس از مرگ، حلقۀ اتصال عالم عقول و عالم ماده، تفسير دقيق از خواب و رؤيا و مكاشفات و معراج پيامبر(ص)، تفسير صحيح از احوال قبر و برزخ و قيامت، تفسير حقيقت جن در حكمت اشراق، قيام صدوري صورتها براي نفس.