تطوّر مفهوم «فرهنگ» در فرهنگ‌ هاي فارسي و نقد فرهنگ ‌نويسان از يكديگر تا بهار عجم

در اين پژوهش كه پس از معرّفي فرهنگ ‌هاي فارسي و فرهنگ ‌نويسان شاخص، به تطوّر مفهوم »فرهنگ « و نقد فرهنگ‌ نويسان از يكديگر در فرهنگ‌هاي فارسي به فارسي پرداخته، بيست‌وسه فرهنگ براساسِ بازۀ زماني تأليف ـ از لغت فرس تا بهار عجم ـ بررسي شدند و دلايلي از كاربرد واژۀ »فرهنگ « در معني »كتاب لغت « بيان شد؛ نتيجه اينكه تطوّر مفهوم »فرهنگ «، به صورت‌‌هايِ »نياوردن مدخل فرهنگ «، »آوردن مدخل فرهنگ با معاني گوناگون از جمله كتاب لغت « و »مدخل‌سازي‌هاي گوناگون از اين واژه و معاني آن « بوده است. تطوّر »نقد كردن « نيز در فرهنگ‌هاي فارسي به فارسي از ساختار به محتوا و به عبارتي از صورت به معنا بوده است؛ در اين بررسي كه براساس بازۀ زماني تأليف فرهنگ‌هاست و شامل نقد دوازده فرهنگ‌نويس از يكديگر مي‌شود مشخّص شد كه فرهنگ‌نويسان پس از پرداختن به مواردي مانند شيوۀ تنظيم واژگان، شيوۀ تنظيم باب‌ها و فصل‌ها و كمّ و كيف شواهد شعري، به درستي يا نادرستي واژگان و در مرحلۀ نهايي به درستي يا نادرستي معنا پرداخته‌اند و از كلّي‌گويي به جزئي‌نگري رسيده‌اند. برجسته‌ترين فرهنگ‌نويس منتقد، لاله تيك‌چند بهار مؤلّف فرهنگ بهار عجم است كه با سه روشِ »آوردن آراي منتقدانۀ خود «، »آوردن آراي منتقدانۀ ديگران بدون داوري خود « و »آوردن آراي منتقدانۀ ديگران با داوري خود « علاوه بر پرداختن بيشتر به مقولۀ نقد نسبت به ديگران، همراهي خود را با جريان‌هاي نقد شبه‌قاره در قرن دوازدهم نشان داده است.