رهيافت قرآنيِ علامه طباطبايي در تبيين مفهوم اجابت دعا

دعا يكي از مفاهيم مهم ديني، و از جمله كُنش ‌هاي قلبي و قالَبي انسان موحّد براي رفع نيازها، خروج از نقص‌ها و اوج‌گيري به سوي كمال است. عالمان اسلامي در تحليل ابعاد مختلف دعا، به مدد آيات و روايات، كوشش‌ها نموده‌ و نكته‌سنجي‌ها داشته‌اند. در ميان جنبه‌هاي مختلف دعا، تبيين دقيق مفهوم اجابت كه در واقع ثمره دعا و علت غايي آن است، از اهميت بسياري برخوردار است. علامه‌طباطبايي، با رهيافتي قرآني، مفهوم اجابت دعا را بر بستر معارف وحياني و ذوق فلسفي و عرفاني،‌ و در بافتار باور به نظام احسن كه محفوف به روابط علّي در شبكه اسباب مي‌باشد، موشكافانه به بحث نشسته است. در رهيافت قرآنيِ علامه، و بر اساس مباني عقلي و نقلي، پروردگار متعال، ذاتي است همواره مُعطي و مُجيب كه هيچ‌گونه مانعي از جانب او براي اجابت دعا متصور نيست. در اين صورت جاي اين پرسش باقي است كه چرا همواره و بدون تخلف دعاي داعيان را به اجابت نمي‌رساند؟ پاسخ تحليلي اين موضوع به‌طور عمده منوط به بررسي منشأ نيازورزي و دعاي انسان است كه آيا خاستگاهي فطري و توحيدي دارد، يا منشأي توهّمي و اسباب‌گرا. علامه با ترسيم دقيق نظام اسباب و در عين‌حال نفي كلّي استقلال از آن، و نيز با تبيين چيستي نيازهاي فطري انسان، ثمره دعا با خاستگاه نخست را اجابت قطعي، و دستاورد دومي را اجابتي ممكن و محتمل، و نه ضروري و قطعي، دانسته است.