معرفت‌ شناسيِ روان ‌شناختي ‌ـ هستي ‌شناختي سينوي؛ تبييني پديدارشناختي از پيوند بين شوق، آگاهي و معرفت در فلسفه‌ ابن سينا

اثرگذاري عوامل نا‌ معرفتي بر فرايند شكل‌ گيري معرفت يكي از جدي‌ترين پرسش‌هايي است كه ذهن معرفت‌شناسان را به‌خود درگير ساخته است. مقصود از عوامل نا‌ـ‌معرفتي عوامل روان‌شناختي، جامعه‌شناختي و... است كه مي‌توانند بر فرايند معرفت اثر داشته باشند. آيا در نفس‌شناسي سينوي مي‌توان از اثرگذاري عوامل نا‌ـ‌معرفتي بر معرفت سخن به‌ميان آورد؟ بله، در انديشه‌ي بوعلي معرفت‌ بيش‌از هرچيز تحت تأثير عوامل روان‌شناختي است؛ او با طرح عامل شوق، و تلاش براي تبيين ارتباط آن‌ با آگاهي، نوعي معرفت‌شناسي روان‌شناختي‌ـ‌هستي‌شناختي را پيش‌مي‌نهد؛ زيرا هم‌واره عوامل روان‌شناختي اثرگذار بر معرفت را هستي‌شناسانه تحليل مي‌كند. بوعلي از شوق مؤثر بر آگاهي به‌عنوان يكي ديگر از عوامل نا‌ـ‌معرفتي مؤثر ياد مي‌كند و از پيوند بين شوق و ادراك تبييني هستي‌شناختي به‌دست مي‌دهد كه وابسته به سرشت شوق و ادراك است. در اين نوشتار با نگرشي پديدارشناختي روي‌كرد بوعلي نسبت به عوامل نا‌ـ‌معرفتي مؤثر برمعرفت واكاوي شده و دريافته آمده كه: (يك) عوامل نا‌ـ‌معرفتي در جهت‌بخشيدن به آگاهي و روند شكل‌گيري معرفت اثرگذاراند. دو) تا زماني كه شوقي پديد نيايد، و يا با احساس امري شوق‌برانگيز مواجه نشويم؛ حركتي عينيت نمي‌يابد، يعني حركت پيرو شوق است. شوق سرشت هستي‌شناختي مستقلي دارد و، نمي‌توان آن را ذيلِ نيروهاي مدرك يا محرّك تعريف كرد. شوق به آگاهي قِوام مي‌بخشد و آن را متعيّن مي‌سازد، و نيروي مدرِك را در صدور احكام مرتبط با حُسن و قُبح ياري مي‌رساند. معرفت‌شناسي بوعلي خالي از سويه‌هاي طبيعي نيست؛ اما، در اين پژوهش با اپوخه‌ي ابعاد طبيعي، عوامل روان‌شناختي صرفاً از جهتِ هستي‌شناختي ملاحظه شده و از عبارات ابن سينا تفسيري پديداري به‌دست داده‌ شده است. تفسير برگزيده، كيفيت ظهور معرفت و نحوه‌ي پيوند آن را با عوامل روان‌شناختي مدنظر قرار مي‌دهد و با اثبات تقدّم نيروي مشوّق بر نيروي مدرِك، الگويي از معرفت‌شناسي هستي ‌شناختي‌ ـ ‌روان‌شناختيِ سينوي استنباط شده است.