معناداري اسامي خداوند از منظر نصيرالدين طوسي و فاضل مقداد (با ابتنا بر ديدگاه ابن‌سينا دربارۀ معاني صفات واجب‌الوجود)

نصيرالدين طوسي پايه‌­گذار جريان «خردورزي فلسفي» در مدرسه­ فلسفي كلامي حلّه به شمار مي‌­رود. صفت بارز اين جريان فكري، توجّه جدي به مباحث «امور عامّه» است كه آثار آن در مسائل خاص الهياتي نيز ديده مي‌­شود. پژوهش پيش‌ِرو عهده‌­دار تبيين مسئلۀ معناداري اسامي خداوند در برخي از آثار نصيرالدين طوسي و فاضل مقداد است كه به پيروي از ديدگاه ابن سينا، با رويكرد تنزيهي تشريح شده است. ابن سينا كه بر پايۀ قاعدۀ معرفت شناختي «ناممكن‌بودن انتزاع دو مفهوم از حقيقت بسيط»، به ترادف مفهومي صفات ذاتي خداوند باور داشت، براي پاسخ به اشكال مقدّري ناظر به معاني متفاوت صفات خداوند در گزاره هاي الهياتي، طرحي سه گانه ارائه داد كه دربرگيرنده سلب معناي مقابل، اضافه به مخلوق، يا تركيبي از آن دو بود. نصيرالدين طوسي در آثار خود از نظريۀ ترادف مفهومي سخني به ميان نياورد؛ ولي بدون ذكر نام ابن سينا، طرح سه گانۀ وي را در الفصول النصيريه به كار گرفت. البته طوسي به‌جاي عنوان «معاني صفات»، بحث خود را بر پايۀ «معاني اسامي خداوند» و اقسام آن سامان داد؛ بدين‌لحاظ اللّه به‌عنوان «اسم ذات» به‌تنهايي، در دسته اي جداگانه‌­اي قرار گرفت و طرح پيشين ابن‌­سينا با ادبيات كلامي‌­ـ ­فلسفي طوسي، به طرحي چهارگانه ارتقا يافت. بعدها فاضل مقداد در الأنوار الجلاليه، با ادبيات ساده‌­تري آن طرح را تشريح و برخي ابهامات آن را مرتفع ساخت. حاصل ديدگاه تنزيهي محقّق طوسي آن است كه اسامي متعدّد خداوند، دلالت بر تحقّق مبادي صفات در ذات احدي ندارند؛ ازاين رو اطلاق اسامي متعدد بر خداوند با بساطت ذات، سازگار است.