رويكردي نو در معناشناسي «اتحاد عقل و عاقل و معقول» ازديدگاه ابن‌سينا

برخي از عبارات ابن‌سينا دربارۀ نفس ناطقه و رابطۀ آن با معقولات، به اثبات اتحاد عاقل و معقول تصريح دارد و برخي ديگر، آشكارا بيانگر بطلان اين نظريه است. همين امر، موجب اختلاف ميان فيلسوفانِ پس از وي درخصوص نظر نهايي او دربارۀ اين مسئله شده است. عده‌اي از ايشان بيان ابن‌سينا را درباره اين مسئله متناقض دانسته،‌ و رويكردي انتقادي نسبت به آن داشته‌اند. گروهي ديگر سعي كرده‌اند تا به‌گونه‌اي اين تناقض را رفع كنند؛ اما ظاهراً هيچ‌يك از دو دستۀ مذكور، راه صواب را نپيموده‌اند. در اين مقاله، پس از ارزيابي آراء مطرح‌شده، اولاً: با نگاهي جامع به آثار ابن‌سينا به بيان معاني اصطلاحات مهم در مسئلۀ اتحاد عاقل و معقول پرداخته‌ايم؛ ثانياً: رابطۀ نفس با قواي عقلي را كاويده‌ايم؛ ثالثاً: معناشناسي اتحاد عقل، عاقل و معقول ازديدگاه ابن‌سينا را تبيين كرده، و در ضمن آن، كيفيت اتحاد نفس با معقولات را در معيت بدن و در مفارقت از آن توضيح داده‌ايم. درمجموع، چنين به نظر مي‌رسد كه عبارات ابن‌سينا درخصوص نظريه اتحاد، هيچ تناقضي باهم ندارند و بي‌توجه به معاني مختلف اتحاد در آثار او و نيز تفكيك‌نكردن مواطن گوناگوني كه ابن‌سينا درخصوص رابطۀ نفس با معقولات بيان كرده است، به توهم تناقض در مسئلۀ مذكور انجاميده است. ابن‌سينا اتحاد نفس با معقولات را اثبات مي‌كند و آن را از جهتي شبيه اتحاد ماده و صورت مي‌داند. ازديدگاه وي اين اتحاد، در نفسِ همراه با بدن، با صورت معقول خاص تا زمان عدم اِعراض نفس از آن برقرار است؛ اما نفس با پيمودن مراحل كمال و مفارقت از بدن مي‌تواند با دريافت دفعي همۀ معقولات و اتحاد با آن‌ها عالَمي عقلي مطابق با عالَم عيني شود.