حل تناقض در ديدگاه ابن‌سينا درباره معاد جسماني

يكي از اصول دين مسلمانان، مسئله معاد است كه متكلمان و حكماي مسلمان به بررسي آن و نحوه چگونگي وقوع آن پرداخته‌اند. آنچه در بحث معاد اهميت دارد، بحث روحاني‌بودن معاد يا جسماني‌بودن آن است. از يقينيات ديني مسلمانان جسماني‌بودن معاد است؛ زيرا آيات و روايات فراواني بر آن دلالت مي­كنند. علماي مسلمان تاحدي به اين عقيده يقين دارند كه برخي از آن‌ها منكر معاد جسماني را كافر دانسته‌اند. در اين ميان آنچه مسئله‌برانگيز است، نظريه ابن‌سينا درباره معاد است؛ به‌گونه‌اي‌كه برخي با استناد به دسته­اي از آثار ابن‌سينا، او را از قائلان به معاد جسماني دانسته‌اند و برخي ديگر با استناد به كتاب اضحويه، او را از مخالفان معاد جسماني دانسته، و به كفر او حكم كرده‌اند. ابن‌سينا در برخي از آثار خود معاد جسماني را پذيرفته، و حكم آن را به شرع محول كرده است؛ اما در كتاب اضحويه ظاهراً به‌صراحت معاد جسماني را انكاركرده‌است و حتي آن را مخالف با استدلالات عقلي مي­داند. اين نوشتار با روش تحليلي‌ـ‌كتابخانه‌اي درصدد است تناقض موجود در ديدگاه ابن‌سينا در كتاب اضحويه و ديگر آثارش را حل كند.