مؤلفه‌هاي بنيادين نظريه فيض در آثار كندي

مسائل اصلي پژوهش حاضر اين است كه آيا نظريه فيض مورد توجه كندي (185-252ه‌ق) بوده است؟ آيا كندي در طرح اين نظريه، ابتكار عمل داشته و مؤلفه‌هايي شاخص و ممتاز مطرح كرده است؟ كندي جزو اولين متفكران مسلماني است كه بواسطه نظارت مستقيم بر ترجمه اثولوجياي افلوطين (مبدِع نظريه فيض) و تصحيح اين كتاب با نظريه فيض آشنايي داشته است. وي جهت طرح‌ريزي  نظريه فيض، فاعل را به دو قسم حقيقي و مجازي تقسيم كرده، فعل فاعل حقيقي، ايجاد از عدم (ابداع: عدم واسطه ماده، زمان و آلت) بدون هيچ‌گونه تأثيرپذيري است. در مقابل فاعل حقيقي وجودبخش، تمام ماسوا بدون استثنا، «فاعل  بالمجاز» و به بيان رساتر «منفعل بالحقيقة» هستند. فاعل مجازي دو نوع فعل دارد، فعلي كه منتهي به وقوف فاعل است و اثري بر جاي نمي‌گذارد؛ و فعلي كه با تفكر همراه و هدف از آن بر جاي ماندن اثر است واين نوع فعل «عمل» نام دارد. هر دو اين نوع فعل، مشروط به بودن شيء موجوده براي اثرگذاري است. اما فعل خداوند «تأييس الأيسات عن ليس» يا همان ابداع است، اما اين همان خلق از عدم اهل كلام نيست؛ زيرا كندي برخلاف متكلمين به نقش علم عنايي پيش از ايجاد در مسأله آفرينش توجه داشته و در اين جهت از اهل كلام فاصله مي‌گيرد، وي خداوند را «قادر به خروج معاني (معقولات) به هستي» مي‌داند كه مؤيد توجه وي به علم عنايي و نقش آن  در نظريه صدور است. همچنين وي برخلاف متكلمين كه منكر قاعده الواحدند، به اين قاعده و فحواي آن در جريان فيض واقف بوده، بدون آنكه برهاني بر آن بياورد و به سبب آنكه تمام ماسوا از جمله مخلوق اول را «منفعل بالحقيقة» مي‌داند، به تشريح وسايط فيض و ابتناي اين نظريه بر حضور و نقش آنها در شكل‌گيري سريان فيض نپرداخته؛ در واقع فيض، بدون محوريت وسايط وجودبخش فيض، تنها مبتني بر فاعل حقيقي وجودبخش تبيين مي‌شود. از آنجا كه عقيده حاكم، فارابي را اولين متفكر اسلامي مي‌داند كه به بحث فيض پرداخته است، ضرورت پژوهش تحليلي‌محور حاضر، براي درك تطور تاريخي درست از اين مسأله و تعيين نقش كندي در باب مسأله فيض، آشكار مي‌شود. تا كنون در اين زمينه، تحقيقي به عمل نيامده است.