تدوين و اعتباريابي ابزار بلوغ‌تحول‌ديجيتال در كتابخانه‌هاي دانشگاه‌هاي علوم پزشكي

سابقه و هدف: پژوهش‌ها نشان مي‌دهند مدل‌هاي محدودي براي اندازه‌گيري‌ بلوغ تحول ديجيتال در كتابخانه‌ها طراحي شده‌اند، ولي تاكنون ابزار معتبر و پايايي براي اندازه‌گيري‌ بلوغ تحول ديجيتال در كتابخانه‌هاي دانشگاهي ارائه نشده است. شناسايي عوامل مؤثر بر بلوغ تحول ديجيتال و مديريت استفاده صحيح آن در كتابخانه‌هاي دانشگاه‌هاي علوم پزشكي، در ارتقاي كارآيي و اثربخشي و در نتيجه موفقيت و رشد كتابخانه‌ها از اهميت خاصي برخوردار است. بنابراين، هدف از انجام پژوهش حاضر، تدوين و اعتباريابي ابزاري مناسب براي تعيين عوامل مؤثر بر بلوغ تحول ديجيتال در كتابخانه‌هاي ‌دانشگاه‌هاي علوم پزشكي‌ است. مواد و روش‌ها: نوع مطالعه حاضر، كيفي(اكتشافي) بر مبناي طرح تدوين ابزار بود كه در دو فاز انجام گرفت. در فاز اول جهت جمع‌آوري اطلاعات مربوط به شناسايي عوامل مؤثر بر بلوغ تحول ديجيتال از روش فراتركيب مطابق با الگوي سندلوسكي و باروسو استفاده شد. در فاز دومِ روش دلفي‌فازي، عوامل بومي‌سازي و با موضوع تطبيق داده شدند. جامعه موردنظر در بخش فراتركيب، كليه‌ي منابع مرتبط از پايگاه‌هاي اطلاعاتي معتبر به تعداد 82 منبع بود كه پس از استخراج و غربال‌گري و با در نظر گرفتن معيارهاي ورودي و خروجي پژوهشگران، 41 منبع فارسي و لاتين انتخاب شدند. جامعه‌ي آماري در بخش دلفي‌فازي شامل 15 نفر از اساتيد و خبرگان در زمينۀ بلوغ ديجيتال و فناوري‌هاي ديجيتال در دانشگاه‌هاي علوم پزشكي بود كه به روش غيراحتمالي و هدفمند با توجه به معيارهاي ورود به پژوهش (مرتبط بودن تجربه‌كاري و پست سازماني و رشته تحصيلي خبرگان با موضوع پژوهش، درگيري با مسأله مورد بحث، داشتن حداقل 5 سال سابقه كار) به‌عنوان نمونه انتخاب شدند. ابزار سنجش هم، پرسشنامه‌ي 69 سوالي ساختارمند محقق‌ ساخته بود كه با بررسي يافته‌هاي پيشين گردآوري شد و سپس به كمك فن دلفي فازي در دو مرحله براي خبرگان ارسال شد و در نهايت 61 سوال نهايي حاصل شد. يافته‌ها: در مطالعه حاضر، براساس يافته‌هاي بخش فراتركيب، با استفاده از مرور ادبيات و پيشينه‌ها تعداد 69 مقوله اوليه براي بلوغ‌ تحول ديجيتال شناسايي شد. سپس بين اين مقوله‌ها ارتباط برقرار شد و در قالب 13 آيتم دسته‌بندي شدند. مقوله‌‌هاي اصلي شناسايي ‌‌شده در قالب‌ ۲ مقوله كلي (عوامل درون‌ سازماني و عوامل برون‌ سازماني) دسته‌بندي ‌شدند. براي كنترل كيفيت از روش بررسي روايي و پايايي دروني استفاده گرديد. اندازه ضريب كاپا 78.0) در اين پژوهش، بيانگر پايايي دروني مطلوب نتايج به‌دست آمده بود. براي اعتبارسنجي، ابزار ساخته شده در اختيار اعضاي پنل دلفي با 15 عضو قرار گرفت. پس از دو مرحله‌ي دلفي فازي و انجام اصلاحات و حذف گويه‌هاي نامرتبط (8 گويه) و نمره‌ي توافق خبرگان در مابقي عوامل (61 گويه)، مشاهده شد كه اختلاف ‌نظر خبرگان در گام اول و دوم داراي تفاوت معناداري نيست و نمره توافق خبرگان در تمام عوام بيش از 70 درصد بوده است. لذا، نظرسنجي در مرحله دوم متوقف شد و تمامي عوامل تأييد شدند. نتايج تحليل دلفي فازي، ‌منجر به تأييد 61 گويه‌ي پرسشنامه‌ي بلوغ تحول‌ ديجيتال در كتابخانه‌هاي دانشگاه‌هاي علوم پزشكي در 2 مؤلفه‌ي اصلي (عوامل درون ‌‌سازماني و عوامل برون ‌‌سازماني) و 13 مولفه‌ي فرعي شد. استنتاج: ابزار ساخته‌ شده، معيارهاي تعيين وضعيت بلوغ تحول‌ ديجيتال را در كتابخانه‌هاي دانشگاه‌هاي علوم پزشكي در اختيار محققان قرار مي‌دهد. عوامل كشف‌‌ شده شامل 10 مولفه عوامل درون‌ سازماني (توسعه فرهنگ‌ ديجيتال، توسعه‌ي ‌زيرساخت‌هاي ديحيتال، عامل توسعه‌ي زيرساخت فناوري‌هاي ‌نوين، عامل توسعه‌ي منابع ‌انساني، عامل توسعه‌ي منابع مديريتي، عامل توسعه‌ي راهبردهاي ديجيتال، عامل پشيتباني ‌ديجيتال، عامل قوانين و مقررات ‌سازماني، عامل منابع‌ مالي و عامل توسعه‌ي تجربه ديجيتال كاربران و 3 مولفه‌ي عوامل برون‌‌سازماني (همكاري و حمايت نهادهاي بالادستي و دانشگاهي،‌ عامل توسعه‌ي فرهنگ ملي در زمينه تحول ‌ديجيتال و عامل قوانين و مقررات ‌ملي) بودند كه مي‌تواند به‌‌عنوان ابزار مناسب جهت سنجش بلوغ تحول‌ ديجيتال در كتابخانه‌ها مورد استفاده قرار گيرد.