مروري بر وضعيت طاعون و ناقلين آن در ايران

طاعون يك بيماري مشترك بين انسان و دام است كه توسط باكتري Yersinia pestis (يرسينيا پستيس) ايجاد مي‌شود. اين مطالعه يك مروري روايتي (Narrative review) مي‌باشد. داده‌هاي مورد نياز پژوهش از طريق جستجو در موتورهاي جستجوي داده Google Scholar، پايگاه‌هاي علمي بين‌المللي شامل: Pub Med، Web of Science، (Sciencedirect, Scopus) Elsevier، Lilacs و پايگاه‌هاي علمي داخلي شامل: سامانه دانش‌گستر بركت (Barakatkns)، پايگاه اطلاعات علمي جهاد دانشگاهي (SID)، كتابخانه پزشكي ايراني (Medlib)، بانك اطلاعات نشريات كشور (Magiran)، مرجع دانش (Civilica)، با استفاده از كلمات كليدي فارسي طاعون ، يرسينيا پستيس ، شيوع طاعون ، كك و كنترل و انگليسي Plague ، Yersinia pestis ، Plague outbreak ، Flea ، Control ، به‌صورت جستجوي انفرادي و جستجوي پيشرفته تركيبي از سال 1974 تا ژوئن 2024 گردآوري شد. در مقاله حاضر، عامل و انواع طاعون، نحوه انتقال آن، روش‌هاي تشخيصي، وضعيت طاعون در دنيا و ايران، كك در ايران و روش‌هاي پيشگيري و كنترل بيماري مورد بحث قرار مي‌گيرد. اين بيماري باعث سه همه‌گيري تاريخي بزرگ (پاندمي) شده است. ازجمله طاعون سياه در قرن چهاردهم كه ميليون‌ها زندگي را در اروپا، آسيا و آفريقا گرفت و عميقاً جمعيت كشورهاي آسيب ديده را تحت تأثير قرار داد. طاعون هنوز در دنيا در بسياري از مناطق كشورهاي گرمسيري آفريقا، آسيا و آمريكا فعال است. اخيرا در جهان، بيش‌ترين موارد طاعون انساني از ماداگاسكار گزارش شد. ناقل اصلي بيماري براي انسان، گونه زئونوپسيلا كئوپيس (Xenopsylla cheopis) در سراسر جهان معرفي شده است. در ايران، سوابق طاعون انساني به گذشته بر مي‌گردد. تغييرات اقليمي و تغييرات اكولوژيكي ممكن است بر توزيع ناقلين و ميزبانان طاعون تأثير بگذارد و خطر بازگشت آن را حتي در مناطقي كه بيماري در حال حاضر خاموش است، افزايش دهد. در ايران، افزايش تعاملات بين جوامع انساني و حيات وحش، همراه با تغيير در شيوه‌هاي كشاورزي تحت تأثير عوامل اقليمي، مي‌تواند شيوع طاعون را تسهيل كند. گزارش عامل بيماري در جوندگان و سگ‌ها در غرب ايران (كردستان و همدان) بر اهميت ظهور مجدد طاعون در منطقه تاكيد دارد. تظاهرات باليني بيماري به اشكال بوبونيك، سپتي‌سميك و پنومونيك رخ مي‌دهد. شايع‌ترين نوع طاعون، طاعون خياركي معروف است كه به دنبال گزش ككي كه قبلاً از حيوان آلوده تغذيه كرده است به وجود مي‌آيد و با علائمي همچون تب، سردرد، لرز، ضعف و خستگي، تورم و التهاب گره‌هاي لنفاوي ظاهر مي‌شود. تاخير در درمان، خطر مرگ و مير ناشي از بيماري را افزايش مي‌دهد. طاعون، با تاريخچه‌اي پر از وحشت و خسارات، هم‌چنان يك چالش بهداشتي جهاني است. آشنايي با اين بيماري و راه‌هاي پيشگيري و كنترل آن بسيار مهم است تا از شيوع مجدد آن جلوگيري شود. با توجه به وضعيت فعلي طاعون در ايران، ضرورت پايش مداوم و مطالعات دقيق‌تر در زمينه بوم‌شناسي ناقلين، هم‌چنين توسعه استراتژي‌هاي مؤثر براي كنترل و پيشگيري از بيماري‌ها احساس مي‌شود. همكاري بين‌المللي در زمينه پژوهش‌هاي علمي و تبادل اطلاعات در مورد شيوع طاعون و راهكارهاي كنترل آن از ديگر راه‌هاي مؤثر در اين زمينه به شمار مي‌رود. در نهايت، تقويت زيرساخت‌هاي بهداشتي و توسعه برنامه‌هاي آموزشي براي جامعه، از مهم‌ترين الزامات براي جلوگيري از شيوع طاعون و ساير بيماري‌هاي عفوني در ايران به شمار مي‌آيد.