بررسي شيوۀ نقدِ سودي و انقروي در شرح‌نويسي بر ديوان حافظ و مثنوي

از ديرباز زبان فارسي تأثير شگرفي بر زبان و ادبيات عثماني گذاشته‌ است و روزگاري زبان اصلي اين منطقه بود و انديشمندان عثماني بسياري در متون مهم فارسي تحقيق و تتبّع كرده‌اند و شرح‌هاي بسياري نيز بر متون مهم ادب فارسي نوشته‌اند؛ از جملۀ آن‌ها مي‌توان به شرح سودي بر گلستان سعدي، ديوان حافظ و شرح انقروي بر مثنوي مولوي اشاره كرد. چون شرح متن، نوعي نقد متن هم به‌شمار مي‌آيد و شرح‌نويسي رايج در گذشته و ميان مسلمانان، بيشتر به نقد لفظ و محتوا مي‌پردازد. هدف مقالۀ حاضر اين است كه شيوۀ شرح‌نويسي شارحان ترك و نوع نگاه آن‌ها را به متن‌هاي برجسته‌اي مانند ديوان حافظ و مثنوي بررسي كند و به روش مطالعۀ كتابخانه‌اي، شيوۀ فيش‌برداري و تحليل داده‌ها، در پي پاسخ بدين پرسش است كه زمينه‌هاي فرهنگي، اجتماعي و سياسي در شرح‌نويسي اين انديشمندان چه تأثيري داشته ‌است و چه نشانه‌هايي را از نقد اجتماعي، تاريخي و... در شروح آنان مي‌توان مشاهده كرد؟ همچنين، چه زمينه‌هايي از ديدگاه‌هاي فهم كه امروزه بر بسياري از شرح‌نويسي‌ها حاكم است، در اين شروح به چشم مي‌آيد؟ به نظر مي‌رسد، اگرچه بيشتر اين شروح، شرح لفظ است، اما با نگاه شارحان سنّتي متفاوت است و ما رگه‌هايي از توجه به تاريخ و اجتماعِ زمان شاعر را در اين شروح مي‌بينيم. توجه به نسخه‌شناسي و بررسي صحّت انتساب بيت يا شعري به شاعران مورد بحث، تأويل‌هاي عرفاني، توجه به زندگي شاعر و اشخاص در شرح متن، از ويژگي‌هاي مهم اين شروح است.