نقد منظومۀ خسرو و شيرين نظامي بر مبناي نظريۀ سيستم هاي پيچيده

نظريۀ «سيستم‌هاي پيچيده» به ارتباط بين اجزاي سيستم، بروز رفتارهاي جمعي در آن و كيفيت تعامل آن با محيط مي‌پردازد و بيانگر رفتارهاي نامنظم، غيرخطي، غيرقابل پيش‌بيني و پيچيده در سيستم‌ها و قائل به نوعي الگوي نظم نهايي در تمام اين بي‌نظمي‌هاست؛ يعني وجود تغييرات شديد، رفتارهاي نامنظم، دگرگوني‌هاي غيرقابل پيش‌بيني، حركات بحراني و... كه اگرچه بي‌نظم و آشوب‌ناك مي‌نمايند، در درازمدت و با تكرار، الگوي منظمي دارند. در پژوهش پيش‌رو، به روش تحليل كيفي، با نقد روايت خسرو ‌و ‌شيرين در بستر نظريۀ سيستم‌هاي پيچيده، پيش‌بيني‎ناپذيري رخداد‌هاي آن تحليل و با تأكيد بر تعاملات بين اجزاء داستان، هويت آن‎ها و كليت سيستم و آشوبناكي آن تعيين شده است. غناي بالا و تنوع كنش‌ها و تعامل‌ها ميان انبوهي از متغيرهاي مستقل، خودسازما‎ن‎دهي، انطباق‌پذيري براي حفظ بقا و منافع خود و تأثيرگذاري بر محيط اطراف، از عناصر شاخص اين منظومه است كه كاربست اين نظريه را در تحليل آن امكان‌پذير مي‌كند. خسرو و شيرين، روايت‎گر عشق و وصال شاهزادۀ ايران با برادرزادۀ بانوي ارمن است، اما قتل يكي و خودكشي ديگري، به آن رنگ عاشقانه و شاعرانه مي‌بخشد. با نگاهي سيستمي، مي‌توان رفتار آشوبناك خسرو در ازدواج با مريم و شكر و خودكشي فرهاد و شيرين را به‌عنوان سيستم‌هايي با رفتارهايي غير‌قابل پيش‌بيني و نامنظم، در نظر گرفت كه عملكرد هريك، تلاش براي ايجاد وضعيت مطلوب و به تعبير سيستمي، تعادل با محيط است. دستاورد مهم ديگر اين پژوهش، كمك به شكل‌گيري نوعي مدل مطالعاتي ميان‌رشته‌اي است كه مي‌تواند به درك جامع‌تري از منظومه‌هاي ادبي كمك كند.