نقد مقامات حميدي با رويكرد نشانه شناسي اخلاق

با اتخاذ رويكردي بينارشته‌اي در مطالعه‌ آثار ادبي به‌عنوان يكي از ابزارهاي مؤثر نمايش جريان‌هاي انديشه در جامعه، مي‌توان در كنار لذت هنري، با كشف عناصر اخلاقي و اجتماعي و آگاهي از دليل و نحوه‌ وقوع آن‌ها، به تقويت زيربناي اخلاق و فرهنگ جامعه پرداخت. اين نقطۀ اشتراك ادبيات و ديگر رشته‎هاي علوم انساني را مي‌شود نشانه‌شناسي اخلاق ناميد: محافظت از چرخه‌ حيات در جهان. پژوهش پيشِ‎رو با پرداختن به مقامات حميدي و تحليل كمّي و كيفي عناصر اخلاقي آن به اين نتيجه رسيده كه الف) نويسنده/ متن 1. با روشي نسبتاً محتاطانه و سبكي بين توصيف و ترغيب و با توجه كمتر به جزئيات روايت، تصويري از شرايط اجتماعي و حكومتي دوران خود و 2. با بيان ويژگي‎هاي اخلاقي شخصيت‌هاي مقامه‎ها، تصويري از شرايط اخلاقي افراد يا خصوصيات مورد نظر خود را درباره‌ زيست اخلاقي انسان‎ها نمايش داده است. ب) ميزان توجه به اخلاقيات در مقامات به اندازه‎اي است كه مي‌توان نويسنده را داراي نگراني‎هاي اخلاقي و اجتماعي دانست و كتاب يا دست‌كم بخش‌هايي از آن را نيز محاكاتي از واقعيات دوران خود. ج) بيشترين نشانه‎هاي اخلاقي فردي به طيف‎هاي عقلانيت/جهالت و صداقت/بي‎صداقتي و بيشترين نشانه‎هاي اخلاقي اجتماعي به طيف‎هاي رفاه/فقر و عدالت/ظلم اختصاص دارد. د) واقعيت‎هاي مشهود يا درلفافه‌ مقامات (و نه حتماً حقيقت ذاتي انسان) اثبات‎كننده اين ادعاست كه انسان در شرايط مختلف و به دلايل متفاوت، بسيار به دروغ پناه مي‎بَرد. دقت به پيامدهاي زيان‎بار اين مسئله مي‎تواند دست‎كم در خلوت انسان، محرّكي باشد براي اهتمام به ساختن جهاني با رنج‎هاي كمتر و زيبايي‎هاي بيشتر.