بررسي انواع صحنه پردازي‌ ها در فيلم مسافران بهرام بيضايي بر اساس استعاره مفهومي

اگر بر اساس نظريۀ استعارۀ مفهومي بپذيريم كه شالودۀ تفكر بشري استعاري است و زبان تنها يكي از بازنمايي‌هاي استعارۀ مفهومي به‌حساب مي‌آيد، بايد بتوان استعاره‌هاي مفهومي را در بازنمايي‌هاي ديگري همچون تصاوير ثابت و متحرك، اصوات و موسيقي، ژست‌ها و اداها و همچنين قواي بويايي و لامسه نيز ملاحظه نمود. جستار حاضر مي‌كوشد با استفاده از روش توصيفي – تحليلي و با تمركز بر معاني استعاري عناصري از ميزانسن چون تركيب‌بندي و چيدمان، تصويرسازي و ژست، حركت، كنش و عناصري چون نورپردازي صحنه يا نقش دكور در طراحي ميزانسن صحنه در فيلم «مسافران» بهرام بيضايي بپردازد. نتايج تحقيق نشان مي‌دهد تجربۀ تصويري باعث به وجود آمدن طرح‌واره‌هاي «تصوري» در نظام مفهومي انسان مي‌شود؛ به‌عبارت‌ديگر، طرح‌واره‌هاي تصويري از تجربه‌هاي حسي- ادراكي بشر و از تعامل‌هاي او با جهان خارج يا به تعبيري تجربه‌هاي جسم يافتۀ او نشئت مي‌گيرند كه در فيلم مسافران براي مفهوم‌سازي «زندگي و مرگ» استفاده‌شده است. در اثر حاضر، مفهوم‌سازي‌هاي استعاري فيلم مسافران و مجازهاي مفهومي مربوطه به صورت مستقيم و غيرمستقيم به درون‌مايۀ اصلي اثر يعني سياهي و تاريكي به مفهوم سوگ و نور و روشنايي به معناي زندگي برمي‌گردد. در حقيقت در اين فيلم غم به‌مثابۀ تاريكي، رابطۀ عاطفي به‌مثابۀ مادۀ خوراكي، مرگ و جاده به‌مثابۀ دوري به‌صورت تك‌وجهي بازنمايي شده‌اند. در تمامي اين استعاره‌هاي تك‌وجهي صرفاً از نشانه‌هاي تصويري براي بازنمايي استفاده‌شده است. برخي ديگر از استعاره‌ها نيز همچون انسان به‌مثابۀ گياه، دل به مثابه شي، سوگ به‌مثابه مكان يا ظرف، جاده به‌مثابه انسان، اشيا به ‌مثابه موجودات زنده و برخي مفاهيم انتزاعي به‌مثابه موجود هستومند بازنمايي شده‌اند. براي صورت‌بندي اين استعاره‌ها هم از تركيب نشانه‌هاي شنيداري چون موسيقي، نوشتاري و تصويري استفاده‌ شده است.