ارزيابي مقاومت به شته ريشه برخي ارقام مختلف چغندرقند و تأثير آن بر عملكرد كمي و كيفي آنها

مقدمه و هدف: حدود 30 درصد شكر مورد نياز جهان، توسط زراعت چغندرقند و مابقي آن از نيشكر تأمين مي‎گردد. عوامل زنده متعددي از جمله آفات، بيماري‎ها و علف‎هاي هرز موجب كاهش توليد و بروز خسارت در مزارع چغندرقند مي‎گردند. براي رساندن توليد زراعت چغندرقند به پتانسيل واقعي خود و حفظ آن در اين سطح، ضرورت دارد تا ضمن شناسايي عوامل تنش‎زاي زنده، نقش هريك از آن‎ها در كاهش محصول تعيين و روش‎هاي مديريت و كنترل آن‎ها بررسي و مشخص شوند. از جمله آفات چغندرقند، شته ريشه مي‎باشد كه بر روي ريشه‎هاي فرعي مستقر شده و با تغذيه از شيره گياهي موجب كوتولگي و پژمردگي بوته‎ها و همچنين موجب كاهش وزن ريشه و كاهش 30-36 درصد عيار قند (درصد قند ناخالص) مي‎شود. به‎دليل شرايط خاص زندگي شته در زير خاك و تأثير ترشحات سفيد مومي شته بر عدم خيساندن خاك توسط محلول سم و همچنين به‎دليل عدم وجود يك سم سيستميك مناسب، استفاده از سموم شيميايي به‎صورت خاك‎آب در كنترل اين آفت توصيه نمي‎شود و بنابراين كاراترين روش مديريت اين آفت در مزارع چغندرقند، استفاده از ارقام مقاوم و متحمل مي‎باشد. بنابراين اين پژوهش با هدف ارزيابي مقاومت ارقام مختلف داخلي و خارجي به اين نوع شته و بررسي تأثير اين آفت بر عملكرد كمي و كيفي آن‎ها انجام گرفت كه در آينده بتوان از آن‎ها و يا اجدادشان در برنامه‎هاي مختلف به‎نژادي توليد ارقام مقاوم استفاده نمود. مواد و روش‎ها: به‎منظور ارزيابي مقاومت به شته ريشه، هشت رقم مختلف چغندرقند (شامل ارقام ايراني آسيا، آرتا، دنا، شكوفا، شكوفاي بيوپليمر شده، نيكا و ارقام خارجي Palma و BTS505) و تأثير اين آفت بر عملكرد كمي و كيفي آن‎ها، آزمايشي به‎صورت پايلوت و در قالب طرح بلوك‎هاي كامل تصادفي با چهار تكرار در سال زراعي 1402 در مركز تحقيقات و آموزش كشاورزي و منابع طبيعي استان آذربايجان غربي، مركز آموزش كشاورزي شهرستان مياندوآب اجرا گرديد. به‎منظور ارزيابي سطح مقاومت ارقام مورد ارزيابي، نمونه‎برداري از شته ريشه چغندرقند با خارج نمودن تعداد 20 عدد ريشه چغندرقند (چهار تكرار از هر رقم) از خاك در اواسط شهريور ماه انجام گرديد و نمونه‎ها براساس درصد ريشه‎هاي چغندرقند آلوده به شته به چهار گروه مقاوم، نيمه‎مقاوم (متحمل)، حساس و خيلي‎حساس گروه‎بندي شدند. همچنين بعد از برداشت، صفات مرتبط با عملكرد كمي و كيفي چغندرقند اندازه‎گيري شد. يافته‎ها: نتايج حاصل از تجزيه واريانس نشان داد كه اثر رقم بر كليه صفات اندازه‎گيري شده در سطح احتمال يك درصد (0/01≥p) معني‎دار بود. همچنين بيشترين و كمترين مقدار ضريب تغييرات ژنوتيپي و فنوتيپي به‎ترتيب مربوط به صفات درصد ريشه‎هاي آلوده به شته (به‎ترتيب 46/52 و 46/73 درصد) و ضريب استحصال شكر (به‎ترتيب 4/55 و 4/69 درصد) بود. براساس نتايج حاصل از مقايسات ميانگين ارقام، بيشترين و كمترين مقدار صفت عملكرد ريشه به‎ترتيب مربوط به رقم خارجي BTS505 و Palma به‎ترتيب با 82/35 و 62/81 تن در هكتار بود كه در دو گروه مختلف آماري قرار گرفتند كه البته اختلاف بين ميانگين عملكرد ريشه رقم Palma با كمترين عملكرد ريشه با رقم داخلي شكوفا معمولي (64/41 تن در هكتار) معني‎دار نبود. به‎لحاظ صفت درصد قند ناخالص (عيار قند)، بيشترين مقدار آن به رقم خارجي BTS505 (16/86 درصد) و كمترين آن به رقم خارجي Palma و رقم داخلي شكوفا معمولي (به‎ترتيب با 12/65 و 13/01 درصد) تعلق داشت. همچنين، اختلاف چنداني بين ميانگين ارقام داخلي و خارجي به‎لحاظ صفات عملكرد ريشه (به‎ترتيب با 69/56 و 72/58 تن در هكتار) و درصد قند ناخالص (به‎ترتيب با 14/25 و 14/75 درصد) مشاهده نگرديد كه حاكي از پيشرفت ژنتيكي ارقام هيبريد جديد داخلي معرفي شده به‎لحاظ اين دو صفت مهم و تأثيرگذار بر عملكرد نهايي قند مي‎باشد. به‎لحاظ صفت درصد ريشه‎هاي آلوده به شته، ارقام مورد مطالعه در سه گروه مختلف آماري قرار گرفتند، به‎طوري‎كه ارقام BTS505 و آسيا با كمترين درصد آلودگي در گروه اول (به‎عنوان ارقام مقاوم)، ارقام آرتا، دنا، شكوفا بيوپليمر و نيكا با حد متوسط آلودگي در گروه دوم (به‎عنوان ارقام نيمه‎مقاوم يا متحمل) و دو رقم Palma و شكوفا معمولي به‎عنوان ارقام حساس در گروه سوم قرار گرفتند. نتيجه‎گيري: با توجه به ملاحظات زيست‎محيطي، بهداشتي و اقتصادي در جهت كاهش مصرف سموم شيميايي براي كنترل اين آفت و از طرفي عدم كارايي مناسب بسياري از سموم موجود در بازار، استفاده از ارقام مقاوم و متحمل چغندرقند به اين آفت (دو رقم BTS505 و آسيا به‎عنوان ارقام مقاوم) مي‎تواند به‎عنوان راهكار اصلي مديريتي همواره مدنظر قرار گيرد و از طرفي با توجه به مقاومت ژنتيكي آن‎ها به بيماري‎هاي ريزومانيا و نماتد، مي‎توانند براي كشت در بسياري از مناطق چغندركاري كشور مورد استفاده قرار گيرند. البته پيشنهاد مي‎گردد ضمن مقايسه ارقام بيشتر و متنوع‎تر، اين ارقام در سال‎ها و مكان‎هاي با شرايط اقليمي متفاوتي نيز مورد بررسي و ارزيابي قرار گيرند كه در نهايت بتوان با اطمينان بيشتري نسبت به توصيه آن‎ها اقدام نمود.