بررسي ديدگاه اقبال لاهوري درباره تجربه ديني

بي ‌ترديد نخستين نويسنده از ميان متفكران مسلمان كه به مباحث تجربۀ ديني در غرب توّجه كرده اقبال لاهوري است. اين مقاله روش توصيفي تحليلي در صدد واكاوي نظر اقبال لاهوري درباره تجربه ديني است. اقبال لاهوري با توّجه به ديدگاه هاكينگ، رويكردي پراگماتيستي نسبت به دين را پذيرفت كه در آن تجربۀ ديني و عقل و شهود جايگاه خاصِ خود را دارند. او از اين راه ديدگاه جيمز را نقد كرد و تبيين جديدي را از مفاهيم كليدي اسلام پيش كشيد. از منظر اقبال دين، نوعي «خودآگاهي بالقوّه» است كه در كنار «خودآگاهي عادي» قرار مي‌گيرد كه امكاناتي براي تجربه و تحصيل معرفت فراهم مي‌آورد. اقبال گوهر دين را ايمان مي‌داند و در عين حال عقل را محدودكننده يا مخالف ايمان نمي‌داند. اقبال همچون هاكينگ بر اين نكته تأكيد دارد كه دين با احساس آغاز مي‌شود، ولي به آن محدود نمي‌شود و به مابعدالطبيعه نيز گسترش مي‌يابد. دين خود را در طول تاريخش هرگز به‌عنوان يك موضوع احساس مطرح نكرده، بلكه پيوسته سعي مدام در كشف مابعدالطبيعه داشته است. اقبال با پذيرش سخن هاكينگ دو نتيجه را به دست مي‌آورد: 1) رّد نگاه متصوفه به عقل، 2) حل مشكل وحي زباني.