درآمدي بر ايدۀ «عدالت اقتضايي»

يكي از مقوله‌هاي بنيادين در دين اسلام اصل عدالت است كه رمز تراز و تعادل در عالم تكوين و تشريع قلمداد مي‌شود. به باور دانشمندان اين اصل نبايد تحت عناوين ديگر مانند اصل مصلحت خدشه‌دار شود. در زمينۀ مصلحت نظريات و تعاريف مختلفي طرح شده است كه غالب آن‌ها بر لحاظ خير و نفع كلي تمركز يافته است. اما دربارۀ نوع ارتباط مصلحت با عدالت كمتر سخن به ميان آمده است كه در آن‌ها نيز بحث عدول از عدالت در هنگامۀ مصلحت يا چربش مصلحت بر عدالت تحت عناوين ثانوي پررنگ شده است. اما در اين مقاله حسب ترسيم و تقريري كه از سازكار عدالت با مصلحت آمده است ايدۀ عدالت اقتضايي مطرح شده كه در آن مصلحت از مقولۀ عدالت، البته از نوع عدالت اقتضايي، است و در آن نياز نيست عدالت فداي مصلحت يا مصلحت فداي عدالت شود. در واقع، با توجه به اصل ربح معقول و روح معنايي مفهوم عدالت، احكام و دستورها، در صورت وحدتِ اصل موضوع، تابع شرايط موضوع است تا وضع حكم در موضع مقتضي آن صورت گيرد و مناسب‌ترين اقدام حسب شرايط رقم خورد. در واقع امور ثانوي و حكم تابع آن در گسترۀ اصل عدالت اقتضايي و تناظر عدالت و مصلحت است. در اين گفتمان، عبور از مصلحت نه‌تنها عادلانه نيست بلكه فرد يا امر را وارد مقولۀ ظلم خواهد كرد.