تناسب معنايي و همبستگي مفهومي در تناسب گريزي رويّ فواصل آيات بر مبناي حروف متقارب در مخرج

قرآن كريم به عنوان تجلي گاه والايي و شكوهمندي سازنده‌ي برين؛ نه‌تنها از بعد محتوا و درون‌مايه، بلكه به جهت سازوكارهاي زباني و جنبه‌هاي ساختاري، متني شگفت و معجزه آفرين است. گزاره‌هاي پاياني آيات(فواصل)، نموداري از بهترين و جذاب‌ترين شيوه‌هايي است كه افزون بر ساختار موسيقايي و لحن ريتميك، همخواني و سازوارگي دروني با انتقال پيام و محتواي آيات برقرار نموده‌اند. نظام چينش حروف پاياني آيات (حرف روي‌ّ) در پي القاي بينش‌ها و درونيات همسوي آيه‌اي، گاهي صورتي ساختارشكن و ناهمانندي به خود مي‌گيرند؛ در اين خصوص از ديدگاه القاگري آواها، واكاوي و پردازش  شيوه‌هاي دگرگوني حروف پايان بندها امري ضروري مي‌نمايد. رويكرد اين پژوهش، رويكردي زيبايي شناسانه و معناشناسانه است كه مي‌كوشد بر مبناي پايان‌بندي‌هاي آيات، نكته‌هاي زيبايي متن را بكاود؛ از اين رو نخست به معناي لغوي و اصطلاح‌شناسي واژه «فاصله» و نيز تبيين گونه‌هاي همخوان‌هاي متقارب در مخرج در زبان عربي پرداخته مي‌شود، و سپس با تكيه بر اين مؤلفه‌ها، در مبحث اصلي كه كاوش در جنبه‌هاي ناهمانند و جايگزين در پايان آيات است؛ با ارائه نمونه‌ها و شواهدي از گونه‌هاي ناهمگون، دلالت‌ها و كاركردهاي معنايي آواها پي گرفته مي‌شود. نتايج بيانگر اين است كه حوزه ناهمانندي حروف متقارب در مخرج در روي فواصل، با دلالت‌هاي همانند همراه بوده است، به‌گونه‌اي كه گويا دلالت يكسان با تقسيم به جزئيات پا به عرصه گذاشته‌اند، اما در سبك بيان ناهمگون ظاهر شده‌اند. به عبارتي ديگر، تغيير در ساختار روي از ديد حروف متقارب در مخرج، در دلالت‌هاي همانند يافت مي‌شود، اما در اسلوب خطاب از مستقيم به غائب يا تقرير مختلف مي‌شود؛ لذا فاصله در قرآن تنها به موسيقي آيات كمك نمي‌كند؛ بلكه به تغييراتي منجر مي‌شود كه برخي از تركيب‌ها و دلالت‌ها و اسلوب‌هاي بياني را از حالت عادي خارج مي‌سازد. از اين رو، از خلال ساختارهاي زباني ناهمگون، ارتباط و تناسب و نظام‌مندي خطوط سوره هاي قرآن، به هم پيوند مي‌خورند.