تحليل فعل مركب در زبان فارسي براساس پيكره آن

بررسي و پژوهش دربارۀ هريك از مقوله ‏هاي دستوري به شكل جدا و تخصصي، كار دستور زبان را در توصيف، تحليل و آموزش زبان علمي‏تر و آسان‏تر مي‏ كند. در زبان فارسي، فعل از نظر ساختار به پنج نوع، تقسيم مي‌شود. فعل مركب، علاوه بر نقش نحوي در جمله،  يكي از مقولات صرفي است كه با ويژگي‏هاي خود و تشخيص مصداق‌هايش محل اختلاف دستورنويسان بوده و هست. اين پژوهش براساس تحقيقي چندساله و تشكيل پيكره‏اي مفصل از افعال مركب (5500 فعل)، به توصيف ويژگي‌ها، انواع و تنوع كاربرد آن در زبان فارسي، مي پردازد. ملاك انتخاب، استفاده و رواج اين فعلها بوده نه فعلهايي كه مي‏ توان‏ ساخت. البته تعداد فعلهاي مركب طبعاً بيش از اين تعداد است؛ و به اقتضاي مطلب و پيام، فعلهاي مركب جديد مي‏سازد. آمار اين پيكره را مي‏ توان بيش از نود درصد افعال مركب موجود در زبان فارسي امروز دانست. برخي از اين فعلها را مي‏توان در موقعيتهاي گوناگون به دو يا چند صورت به‏ كاربرد كه صورت ديگر در فهرست نيامده است. در اين كار با نظر به آراء دستور نويسان و زبان‌شناساني كه آثارشان بيشتر مورد توجه بوده، ويژگي‌ها و شرايط تشخيص و كاربرد فعل مركب را به دست داده است. نتيجۀ اين پژوهش نشان مي‏ دهد كه فعل مركب پركاربردترين نوع در ميان افعال با فهرستي بسيار متنوع است. زيرا بسياري از نامها و صفتها با يك فعل تركيب مي‏ شود و از آن فعل مركب ساخته مي شود. و اين نوع با حالت زايندگي خود، تركيبي بودن زبان فارسي را بيشتر نشان مي ‏دهد. بهترين ملاك براي شناخت اين فعل، بررسي آن در هر جمله به شكل جداگانه است. خصوصاً بسياري از مفاهيم جديد و واژه ‏هاي دخيل در زبان با يك فعل فارسي به تركيب تبديل مي‏ شود. فعل مركب فقط از دو كلمه ساخته نمي‏ شود بلكه بيشتر از دو كلمه نيز هست. اين فعل از نظر ساختار و  نشانه‏ هاي ظاهري با تركيب اسم/ صفت + فعل و از نظر معنايي با معناي يكپارچۀ تركيب مي‏ شود. در ساخت فعل مركب انواع فعلهاي ساده، پيشوندي و مركب و مجموعاً 84 فعل، به كار مي‌رود؛ اما فعلهاي «كردن» و «شدن» بيشترين كاربرد را دارند. همچنين بسياري از افعال مركب با «شدن» مجهول مي‌شوند. اجزاي فعل مركب از نظر كنار هم قرارگرفتن سه وضعيت دارند: گروهي هيچگاه از هم جدا نمي‌شوند؛ در گروهي از آنها بين دو جزء فاصله مي‌افتد اما از تركيب خارج نمي‌شوند. اجزاي تعداد فراواني از افعال مركب از هم جدا مي‌شوند و فعل را از تركيب خارج مي‌سازند كه زبان محاورۀ امروز در جداشدن اين اجزا بسيار تأثيرگذار است.