معناشناسي تاريخي- توصيفي واژه‌ي «أمر» در قرآن كريم

دستيابي به معاني دقيق و شناخت واژگان هر متني در گرو پژوهش در علومِ خاصي چون معناشناسي است. معني شناسي تاريخي (در زماني) مطالعه‌ ي تغييرات معني در طول زمان است؛ و به زبان انسان به عنوان يك پديده ‌ي پويا و پيوسته در تغيير مي نگرد. اين مقاله درصدد بررسي معناشناسي واژه ي «أمر» در قرآن مي‌ باشد كه به روش تاريخي- توصيفي انجام شده و بر اساس محور جانشيني و هم نشيني موجود ميان معاني واژگاني بيان مي ‌گردد. نتايج بيانگر آن است كه معناي اصلي و مركزي واژه ي «امر»، كار و دستور دادن بوده و ديگر معاني شاملِ موضوع، مشاوره و مشورت معانيِ ثانوي اين واژه در عصر جاهلي به حساب مي آيند. اين واژه به عنوان يكي از پركاربردترين واژگان قرآني به همراه مشتقاتش 249 بار در قرآن آمده است. اين واژه به شكل مفرد، 78 بار تكرار شده است كه از اين تعداد بيشتر به صورت اسمي ظاهر شده و بيشترين همنشيني را با واژه ‌ها ي «الله و رب» دارد. «أمر» از واژگان چند وجهي در قرآن است كه 19 وجه معنايي براي آن ذكر شده  كه در 12 وجه آن، اتفاق راي، وجود دارد كه از آن جمله مي توان به معاني «دستور و فرمان، پيروزي، عذاب، گناه، قتل، فتح مكه، رستاخيز، وحي، منكر، قول، عيسي بن مريم، قضاء، شأن و حال، غرق شدن، كثرت، مرگ، مشورت، برحذر داشتن و خصب» اشاره كرد. امر در قرآن را مي توان به سه دسته تقسيم كرد: اموري مربوط به خداوند يا انسان يا شيطان؛ كه از اين تعداد بيشترين نسبت واژه ي «أمر» مربوط به خداوند است. اموري كه در مورد «اولوا الامر و امر به معروف» است مربوط به انسان و امور مربوط به شيطان با فحشاء و منكر هم نشيني داشته است. امر هرگاه به خدا نسبت داده شود به وجود دفعي اشياء اشاره دارد هرگاه به مخلوق، نسبت داده شود بر وجود تدريجي دلالت داشته و مقيد به زمان و مكان است. امر هرگاه با افعال «قُضِيَ، أتي و جاء» همراه باشد به معناي عذاب و عقوبت است و آنگاه كه با «وبال» و فعل «ذاق» همراه شود به معناي گناه و كفر آمده است. همراهي امر با تدبير معناي اراده و مشيت الهي را مي رساند و همراهي اش با افعال تنزيل به معناي وحي است. مترادفات امر در قرآن «عَهِدَ و وَصِيَ» بوده كه از جهت لازم الاجرا بودن آن امور به جاي امر قرار گرفته‌ اند.