گونه‌شناسي بهره‌وري از عقل مستقل در نقد روايات

گزارش‌هاي روايي ظنّ‌آور در صورت بهره‌مندي از صحت مخبري با معيارهاي مشخصي مانند قرآن، سنت، تاريخ، علم، حس، تجربه، اجماع و عقل قطعي پالوده مي‌شوند. در ميان اين معيارها، كاركرد عقل در دو سپهر نقش آفريني ابزاري و نقش مستقل، بسيار پر رنگ مي‌نمايد. خلط ميان اين دو حوزه، سبب شده تا پژوهشگران علوم نظري حديث، كاربستهاي ابزاري عقل در معيارهايي چون عرضه به قرآن، علم و حتي علوم ادبي را از مؤلفه هاي عقل محور نقد حديث شمرده و در نتيجه از تبيين گونه‌هاي سنجه عقل مستقل در نقد احاديث باز بمانند. از ديگر سو، مشابهت مفاهيمي چون علم، حس و تجربه، عرف، بناء عقلاء، سيرۀ عقلاء و سيرۀ مسلمين، سبب همسان پنداري اين مفاهيم شده است. از دستاوردهاي اين نوشتار با روش توصيفي- تحليلي، بازتعريف مفهوم معيار عقل براي نقد حديث و تبيين تفاوت ميان كاركرد عقل در دو سپهر پيش‌گفته است. در گام بعدي‌، گونه‌هاي مختلف سنجه عقل در نقد احاديث، با تعاريف منطقي از يكديگر افراز شده و نمونه‌هاي حديثي مناسبي در هر مقال فراهم آمده است. اين گونه ها عبارتند از: سيره عقلاء، بناء عقلاء، حكم عقل مستقل، عرف و منطق. در پايان نيز با رويكردكاربردي كردن مباحث نظري، بايستگي تأويل استوار حديث، پيش از داوري نهايي دربارۀ اعتبار آن به همراه نمونه‌هايي از نقد شتابزده احاديث با سنجه عقل آمده است.