الگوي رفتاري ايران در برابر جنگ اوكراين، از سياست خارجي موازنه‌گرا تا سياست خارجي متوازن

جنگ اوكراين از رويدادهاي بين‌المللي است كه آثار و پيامد‌هاي بلندمدتي بر كلان روندهاي جهاني و منطقه‌اي بر جاي گذاشته و كشورها را به‌تناسب اصل سود‌محوري به موضع‌گيري واداشته است. جمهوري اسلامي ايران كه در جريان چالش‌ با كشورهاي غربي، روابط راهبردي با روسيه را در چارچوب موازنه‌گرايي برگزيده است، اينك جنگ اوكراين را به‌واسطۀ سرشت ضد هژموني و ضد ليبرالي آن شبيه با سياست تجديدنظرطلبانۀ خود يافته است. بر پايۀ اين سياست، پرسش اصلي اين است كه جنگ ‌اوكراين چه تأثيري بر سياست خارجي موازنه‌گراي ايران گذاشته است و آيا به سياست خارجي متوازن مي‌انجامد؟ در پاسخ اين فرضيه مطرح مي‌شود كه جنگ اوكراين موجب شده است جمهوري اسلامي ايران بر گسترۀ جغرافيايي اقدام ‌هاي موازنه‌ساز خود بيفزايد و به‌موجب آن «سياست نگاه ‌به ‌شرق» را در سطح‌هاي جداشده (دوجانبه)، تركيب‌شده (سه‌جانبه) و نهادي‌شده (چندجانبه) و «سياست منطقه‌اي» را در قالب ديپلماسي ترميمي پيش ببرد. هدف اين نوشتار، از يك‌سو تحليل تأثير جنگ اوكراين بر سياست خارجي موازنه‌گراي ايران و نشان‌ دادن روندهاي تغيير و تداوم آن و از سوي‌ديگر، نقد چنين سياستي است. اين مهم را براساس رويكرد توصيفي تحليلي با استفاده‌ از روش روندپژوهي به‌عنوان يكي از روش‌هاي پژوهش كيفي ‌انجام مي‌دهيم. بنا بر اين رويكرد، در اين نوشتار از دو چارچوب نظري بهره مي‌بريم. براي تبيين، سياست خارجي جمهوري اسلامي با چارچوب نظري «موازنه‌گرايي به‌‌عنوان الگوي سياست خارجي» سازگار و براي نقد با چارچوب مفهومي «سياست خارجي متوازن» ناسازگار است. يافته‌هاي اين نوشتار نشان مي‌دهد كه سياست خارجي موازنه‌گراي ايران در نتيجۀ جنگ اوكراين در سطح‌هاي تازه‌تري گسترش يافته است، اما از آنجا كه با تعادل و تنوع در حوزه‌هاي جغرافيايي و موضوعي همراه نيست، به‌ ضرورت به سياست خارجي متوازن نمي‌انجامد.