واكاوي چالش‌ ها و موانع اشتغال در حوزه گياهان دارويي (مورد مطالعه: شهرستان سواد كوه‌ شمالي)

مقدمه و هدف: امروزه گياهان دارويي نقش حياتي در سلامت، ايجاد اشتغال و توسعه اقتصادي دارند. علي‎رغم توجه به توسعه كشت گياهان دارويي در استان مازندران در سال‌هاي اخير و به‎ طبع آن ايجاد اشتغال در جوامع روستايي و كاهش مهاجرت، كشاورزان در مناطق روستايي با چالش‌هايي براي كشت اين گياهان و اشتغال در اين حوزه مواجه هستند. همچنين، شاخص نرخ بيكاري در شهرستان سوادكوه شمالي در مقايسه با كشور و استان داراي مقدار بيشتري است. از طرفي، مطالعات محدودي در خصوص چالش‌ها و موانع اشتغال در حوزه گياهان دارويي از منظر كشاورزان به‎ عنوان مهم‌ترين كنش‌گران بخش كشاورزي و اصلاح الگوي كشت انجام شده است. از اين ‎رو، هدف اين پژوهش واكاوي چالش‌ها و موانع اشتغال در حوزه گياهان دارويي در شهرستان سوادكوه شمالي استان مازندران از ديدگاه كشاورزان بود. مواد و روش‌ها: . اين تحقيق از نوع پيمايشي- اكتشافي با رويكرد كمي بود و جامعه آماري آن را كل كشاورزان (زارع و باغ ‎دار) شهرستان سوادكوه شمالي استان مازندران به تعداد 1168 نفر تشكيل دادند كه 175 نفر از آن‌ها با استفاده از فرمول دانيل و به‎ روش نمونه‌گيري تصادفي ساده انتخاب شدند. ابزار جمع‌آوري داده‌ها پرسشنامه‌اي محقق‌ساخته بود كه روايي محتوايي آن توسط گروهي از متخصصان و صاحب‌نظران حوزه گياهان دارويي و ترويج و آموزش كشاورزي دانشگاه علوم كشاورزي و منابع طبيعي ساري و سازمان جهاد كشاورزي استان مازندران تأييد شد و براي تعيين پايايي آن از ضريب آلفاي كرونباخ استفاده شد كه مقدار آن براي عناصر چالش‌ها و موانع (0/7تا 0/9) مناسب بود. براي تحليل داده‌ها از نرم ‎افزار V26 SPSS بهره گرفته شد. يافته‌ها: يافته‌ها در بخش آمار توصيفي نشان داد كه بيشتر كشاورزان مورد مطالعه (64/6 درصد) مرد و متوسط سن آنها 42 سال بود. سطح تحصيلات 37/1 درصد آن‌ها كارشناسي بود و پيشه اصلي بيش از نيمي (64/6 درصد) از پاسخگويان كشاورزي بوده است. همچنين، بر اساس يافته‌هاي تحقيق 48 درصد از آنها گياه دارويي به ‎ليمو را كشت مي‌كردند. بر اساس يافته‌هاي تحليل عاملي اكتشافي، چالش‌ها و موانع پيش ‎روي كشاورزان در فرآيند اشتغال و توليد گياهان دارويي به‎ ترتيب در چهار دسته از عوامل مهارتي- لجستيكي (17/749 درصد)، (مشكلات مرحله برداشت و پس‌برداشت: عدم وجود انبارهاي بهداشتي و مناسب براي گياهان دارويي برداشت‌شده، خسارت به محصول با نحوه غيراصولي برداشت آن و نبود ماشين‌آلات برداشت گياهان دارويي در منطقه، عوامل ترويجي- زيرساختي (17/493 درصد) (مشكلات مرحله كاشت، داشت، برداشت و پس از برداشت: عدم توجه به ظرفيت‌هاي كشت گياهان دارويي در منطقه توسط سياست‌گذاران، عدم وجود كارشناسان و متخصصان گياهان دارويي در اداره جهاد كشاورزي شهرستان، فقدان مزارع الگويي مختص گياهان دارويي در منطقه، عدم برگزاري آموزش‌ها و كلاس‌هاي ترويجي به ‎طريق مدرسه در مزرعه كشاورز، نبود مكانيزاسيون مناسب در زمينه كاشت، داشت، برداشت و فرآوري گياهان دارويي)، عوامل صنايع تبديلي- بازاريابي (16/735 درصد) (مشكلات پس از برداشت: خام فروشي و عدم فرآوري توليدات گياهان دارويي، عدم وجود شركت‌هاي بسته‌بندي گياهان دارويي در منطقه، مشكل ارسال خام گياهان دارويي به شهرستان‌هاي ديگر، استفاده سنتي (بدون فرآوري) از بيشتر گياهان دارويي منطقه و عدم وجود بازار خارجي و صادرات محصولات گياهان دارويي) و عوامل اطلاعاتي و دانش فني (10/983 درصد) (مشكلات مرحله داشت: دانش ناكافي متخصصان و كشاورزان منطقه در كنترل غيرشيميايي علف‌هاي هرز و بيماري‌هاي گياهان دارويي و عدم آشنايي كشاورزان منطقه با نيازي‌هاي آبي گياهان دارويي) دسته‌بندي شدند. نتيجه‌گيري: با توجه به نتايج مي‌توان بيان كرد كه عمده‌ترين چالش‌هاي كشاورزان براي اشتغال در حوزه گياهان دارويي مشكلات مهارتي و لجستيكي، ترويجي و زيرساختي و صنايع تبديلي و بازاريابي اين گياهان بوده است. بنابراين، پيشنهاد مي‌شود كه از طريق برگزاري كلاس‌هاي آموزشي- ترويجي مهارت‌هاي برداشت گياهان دارويي به كشاورزان و جوانان روستايي منطقه آموزش داده شود. همچنين، پيشنهاد مي‌شود سياست‌گذاران، مجريان و برنامه‌ريزان با توجه به شرايط استان و قابليت‌هاي شهرستان سوادكوه شمالي در توليد گياهان دارويي و ايجاد اشتغال در مناطق روستايي كه از طريق كشت اين گياهان حاصل مي‌شود، توجه بيشتري كنند. در اين بين نياز به توجه و اهميت بيشتر به رشته گياهان دارويي و به تبع آن دانشجويان و دانش‌آموختگان آن در دانشگاه‌هاي سطح منطقه و استان مازندران بايد مدنظر قرار گيرد. آموز‌ش‌ها نيز بايد با بهره‌گيري از روش‌هاي ترويجي مناسب مثل نمايش‌هاي نتيجه‌اي و طريقه‌اي، سايت الگويي و برگزاري مدرسه مزرعه كشاورز (FFS) به شكل عملي و انفرادي يا گروهي صورت گيرد. به علاوه، امكان در دسترس قرارگرفتن ادوات و مكانيزاسيون مناسب در تمامي مراحل توليد گياهان دارويي براي كشاورزان منطقه فراهم شود. ايجاد صنايع فرآوري و بسته‌بندي با اعطاي تسهيلات كم بهره و بلندمدت در منطقه، توانمندكردن كشاورزان به لحاظ دانشي و مهارتي در خصوص بازاريابي و فرآوري محصولات گياهان دارويي، ايجاد بازارهاي دائمي و فصلي فروش مستقيم، خريد تضميني توليدات و تسهيل ارسال درون كشوري به استان‌هاي مختلف، توجه به صادرات و رفع موانع صادرات بين‌المللي نتيجه و پيشنهاد بعدي اين تحقيق است. در نهايت نيز، بازنگري لازم در دوره‌هاي آموزشي كارشناسان اداره جهاد كشاورزي شهرستان و منطقه و همچنين دانشجويان كشاورزي صورت گيرد و آموزش‌ها از ارائه نظري مباحث، اطلاعات و دانش به فعاليت‌هاي عملي و اجرايي كه سبب كسب تجربه بيشتر مي‌شود، تغيير يابند.