بررسي راهكارهاي عملياتي براي ارتقاي اقتصادي جوامع روستايي حاشيه جنگل هيركاني

مقدمه و هدف: جنگل ‌‌ها به‌‌عنوان يك منبع تجديد شونده از اركان اصلي توسعه پايدار در هر كشور به‌‌شمار مي‌‌روند كه با توليد كالاها و خدمات به‌‌صورت مستقيم و غيرمستقيم نقش مهمي در توسعه‌‌ي اقتصادي و اجتماعي مناطق دارند و به‌‌شكل يك تركيب حياتي در تأمين رفاه جوامع روستايي حاشيه جنگل و توسعه‌‌يافتگي روستاها نقش دارند. محصولات غيرچوبي جنگل در دهه‌‌هاي اخير به‌‌عنوان يكي از مؤلفه‌‌هاي مهم در كاهش فقر جوامع محلي و روستايي شناخته شده است. لذا نياز به درك عميق‌‌تر معيشت روستايي و پيچيدگي آن براي اطمينان از توسعه روستايي از جمله عواملي است كه انگيزه براي مطالعه در زمينه نقش و اهميت محصولات منابع جنگلي در اقتصاد روستايي را بيشتر مي‌‌كند. لذا در عصر حاضر كارآفريني فرصت‌هاي جديدي را براي افراد مستعد و علاقمند به محصولات غيرچوبي جنگل ايجاد كرده تا درآمدشان را بهبود بخشيده، دارايي و سرمايه خود را افزايش داده و استاندارد زندگي در جوامع روستايي را در اقتصادي جديد در كسب‌وكارهاي كوچك و متوسط رشد دهند. توسعه كارآفريني در نقاط روستايي يكي از مهم‌ترين استراتژي‌هاي توسعه روستايي است كه مي‌تواند در رشد و توسعه پايدار روستاها نيز نقش به‎سزايي داشته باشد. توسعه كارآفريني روستايي با محصولات غيرچوبي جنگل پتانسيلي براي كمك به تنوع‌‌بخشي به منابع درآمد و اشتغال روستايي است كه فرصت‌هاي مناسبي را براي كاهش مخاطرات معيشتي و ماندگاري در مناطق روستايي فراهم مي‌كند. لذا براي شناخت بهتر مزاياي اقتصاد جنگل، مطالعاتي در خصوص نقش خدمات اكوسيستم جنگل و توسعه كارآفريني روستايي با آن در اقتصاد جوامع روستايي جنگل ضروري مي ‎باشد. مواد و روش‌ها: اين پژوهش با هدف شناسايي و اولويت‌‌بندي نقاط قوت، ضعف، فرصت‌‌ و تهديد‌‌ جنگل‌‌هاي هيركاني در ارتقاء اقتصادي جوامع روستايي حاشيه حنگل و ارائه راهكارهاي عملياتي در اين زمينه با استفاده از روش پيمايش، مطالعات ميداني و تكميل پرسشنامه انجام گرديد. جامعه آماري پژوهش متشكل از متخصصان و كارشناسان در سازمان منابع طبيعي و آبخيزداري در سطح استاني و منطقه‌‌اي حوزه جنگل‌‌هاي هيركاني بوده است. در اين مطالعه جهت تجزيه و تحليل اطلاعات پرسشنامه از تكنيك‌‌هاي SWARA و SWOT بهره گرفته شد و در ادامه جهت اولويت‌‌بندي راهبردها و راهكارها در زمينه ارتقاي اقتصادي جوامع روستايي حاشيه جنگل از ماتريس برنامه‌‌ريزي راهبردي كمي (QSPM) استفاده گرديد. يافته‌ها: نتايج مدل SWOT، 11 قوت، 10 ضعف، 10 فرصت و 11 تهديد براي ارتقاء اقتصادي جوامع روستايي حاشيه جنگل هيركاني شناسايي نمود. بر اساس نتايج مهم ترين نقاط قوت و ضعف جنگل‌‌هاي هيركاني در ارتقاي اقتصادي جوامع روستاييان حاشيه جنگل با توجه به امتياز وزني كسب‌‌شده در ماتريس ارزيابي عوامل داخلي شامل افزايش تنوع فرصت‌‌هاي شغلي و بهره‌‌برداري بي‌‌رويه و تخريب منابع‌‌ جنگلي ناشي از وابستگي زياد جوامع روستايي به اكوسيستم جنگل بوده است و در ميان نقاط فرصت ايجاد اشتغال جوامع روستايي با توسعه فعاليت‌‌هاي مرتبط به جنگل و افزايش قيمت دارايي‌‌ها (زمين، ساختمان و ...) به‌‌دليل برخورداري از چشم‌‌انداز جنگل بيشترين وزن را در بين ساير گويه‎ ها به‌‌خود اختصاص دادند. همچنين، از مهم ترين تهديدهاي نقش جنگل‌‌هاي هيركاني در ارتقاي اقتصادي جوامع روستايي حاشيه جنگل پيامدهاي تخريب و تغيير كاربري اراضي جنگلي و ورود افراد سودجو به عرصه‌‌هاي جنگلي (برداشت غيرمجاز چوب‌‌هاي جنگلي (قاچاق)، قارچ، گياهان دارويي ...) به ‎علت كسب بيشترين وزن را در بين ساير تهديدها بوده است. نتيجه‌گيري: با توجه به مجموع امتيازات محاسبه شده در مدل راهبردي، راهبردهاي اتخاذشده در منطقه مورد مطالعه به راهبردهاي «رقابتي» نزديك مي‌‌باشد و مسئولان ذيربط بايد سعي كنند به‌‌سمت اين راهبرد‌‌ها گام بردارند و با استفاده از نقاط قوت جنگل‌‌هاي هيركاني در ارتقاي اقتصادي جوامع روستايي حاشيه جنگل از فرصت‌هاي خارجي آن حداكثر استفاده را بنمايند. همچنين نتايج اجراي ماتريس QSPM نشان داد راهبردهاي حمايت از پروژه‌‌هاي زراعت چوب و زنبورداري از طريق سياست‌‌هاي يارانه‌‌اي، اعطاي تسهيلات و وام‌‌هاي كم‌‌بهره؛ تلاش در جهت كاهش محروميت‌‌ها و افزايش توسعه‌‌يافتگي اجتماعي و اقتصادي روستاهاي حاشيه جنگل؛ معرفي جاذبه‌‌هاي گردشگري جنگل هيركاني و توسعه طبيعت‌‌گردي، بوم‌‌گردي روستايي به روش‌‌هاي مختلف؛ و ارتقا آگاهي‌‌ها و فرهنگ محيط‌‌زيستي جوامع و توسعه  NGOها و نهادهاي دوستدار طبيعت با كسب بيشترين امتياز، اولويت اول تا چهارم را در بين ساير راهبردها به‌‌خود اختصاص دادند. لذا نتايج پژوهش بيانگر اين موضوع است كه كارآفريني از طريق محصولات فرعي جنگل و گردشگري در عصر حاضر فرصت‌هاي جديدي را براي افراد مستعد و علاقمند ايجاد مي‎نمايد تا درآمدشان را بهبود بخشيده، دارايي و سرمايه خود را افزايش داده و استاندارد زندگي در جوامع روستايي را در اقتصادي جديد در كسب‌وكارهاي كوچك و متوسط رشد دهند. لذا پيشنهاد مي‎شود متخصصان به اهميت كسب‌وكارهاي روستايي از منظر ايجاد اشتغال با سرمايه نسبتاً كم و توسعه يك سرمايه‌گذاري مشترك توسط افرادي كه مهارت‌هاي گوناگوني كسب مي‌كنند، بنگرند زيرا اين كسب‌وكارها به ايجاد تجارت‌هاي كوچك در يك جامعه، افزايش سرمايه‌گذاري‌ها و پس‌انداز محلي و بهبود پايدار بهره‌وري از منابع محلي نيز منجر خواهد شد. همچنين، كارآفريني روستايي و توسعه كسب‌‌‌و‌‌‌كارهاي خرد با استفاده از محصولات فرعي جنگل، جاذبه‌‌هاي گردشگري، طبيعت‌‌گردي و بوم‌‌گردي در روستاهاي حاشيه جنگل‌‌هاي هيركاني به‌‌عنوان راهكاري مناسب جهت توانمندسازي و ظرفيت‌سازي مناطق روستايي حاشيه جنگل‌‌هاي هيركاني در راستاي تغيير الگوي زندگي كنوني؛ كاهش شكاف شهر و روستا؛ ايجاد برابري اقتصادي- اجتماعي؛ و توسعه و ارتقاي اقتصادي جوامع روستايي حاشيه جنگل مدنظر قرار گيرد.