بازتاب استبداد شرقي در مثنوي

ويتفوگل، جامعه شناس آلماني، يكي ازنطريه پردازان برجسته در زمينۀ نظريۀ استبداد شرقي است. اين نظريه از جمله رويكرد هايي است كه ويژگي‌هاي پيچيدۀ جوامع شرقي و تفاوت‌هاي فرهنگي آن‌ها را آشكار مي‌كند. منشأ الهي قائل شدن براي پادشاه، سرسپردگي و اطاعت تام از حاكم، وجود طبقات اجتماعي، فقدان مبارزۀ طبقاتي، ارعاب و خشونت، انزوا طلبي و ... از جمله مؤلفه هاي مهم اين نظريه است كه نگارندگان دراين مقاله با بهره گيري از روش تحليل توصيفي و با رويكرد جامعه‌شناسي ادبي اين مؤلفه ها را در مثنوي معنوي كاويده و آن ها را با تعدادي از داستان هاي اين اثر سترگ عرفاني تطبيق داده و به اين نتيجه رسيده اند كه مثنوي، افزون بر آنچه آگاهانه و مستقيم درخصوص عرفان و اخلاق نشان مي‌دهد، گفتمان‌هاي فرهنگي، اجتماعي و فكري ديگري را نيز بازمي‌نمايد. بر اين اساس مي‌توان ادعا كرد الگوي ذهني شاعر از روابط قدرت و نظام سلسله‌مراتبي حاكم بر آن قابل‌تشخيص است؛ به‌گونه‌اي كه او نيز مانند مردم روزگار خويش گفتمان رايج زمانه خود را در مقوله قدرت و به ‌تبع آن سياست پذيرفته و به همين دليل تا حدودي به حاكميت سياسي و نظام سلسله‌مراتبي سلطنت، نوعي مشروعيت ظاهري بخشيده است.