بازشناسي تكوين عرفان اسلامي بر اساس شيوه‌هاي حضور خضر در متون عرفاني

عرفان اسلامي مكتبي است كه از سدۀ دوم هجري راه خود را با زهد آغاز كرد و در دو سدۀ بعد به ايدۀ «فناء في الله» و «بقاء بالله» رساند. اين گزاره، گوياي سيري است كه در مسير تكوين اين مكتب به ديد مي‌آيد و معمولاً با فراز و فرود همراه بوده است. خضر(ع) شخصيتي قرآني است كه به ادعاي صوفيان، در اين سير از بدو پيدايي عرفان تا والاترين منازل آن، همدم سالكان طريقت بوده و آنان را همراهي مي‌كرده است؛ امّا او در مسير عرفان هميشه به يك صورت حضور نمي‌يابد؛ گاهي پيري راهدان است و گاهي هم نوآموزي شيدا. اين پژوهش، بر اساس سه كتاب طبقات الصوفيه، كشف المحجوب و مرصاد العباد كه در سه دورۀ مختلف از تكوين عرفان اسلامي نوشته شده‌اند، به شيوۀ توصيفي-تحليلي، شيوه‌هاي حضور خضر را معياري گرفته كه با آن به بازشناسي سير تكويني عرفان و تصوّف اسلامي پرداخته است. طبق اين معيار، هر اندازه فاصله از سده‌هاي آغازين اين تكوين بيشتر شود، مرتبۀ خضر هم در ديد عارفان تنزّل بيشتري مي‌يابد.