تحليل گفتمان بازنمايي چهرۀ حلاج در آثار خواجه عبدالله انصاري

انصاري صوفي برجستۀ شيوۀ صحو و از علماي مشهور حنبلي است. زندگي‌اش در اهتمام بر نوشتن حديث، ارشاد و بدعت‌ستيزي گذشت. او نيز مانند ديگر صوفيان هم‌عصر خود چون هجويري و قشيري، در آثار خود ضمن تبيين برخي از مسائل صوفيه، آراي حلاج را نيز انعكاس داده است. هدف مقاله معرفي همين آراست. اين پژوهش سعي دارد تا با تلفيقي از روش‌هاي تحليل گفتمان سه ‌سطحي فركلاف و لاكلو و موف به مطالعۀ بازنمايي چهرۀ حلاج بپردازد. در بخش توصيف از فرانقش ِانديشگاني دستور نظام‌مند هاليدي كه براي بررسي فعل‌ها و فرايند‌ها مناسب است بهره گرفته‌ايم. نتايج بررسي نشان مي‌دهد كه از نظرگاه يك شيخ‌الاسلام حنبلي، در كلام حلاج هرآنچه به رعايت حدود شريعت مربوط مي‌شود، مورد پسند است و عدم پايبندي به ظواهر شريعت نارضايتي او را در پي دارد. بااين‌همه شيخ‌الاسلام، حلاج را مستحق آن فرجام ناگوار نمي‌شمارد و آن اتفاق را محصول توطئۀ اهل كلام مي‌داند. از منظر گفتمان تصوف نيز نظر خواجه عبدالله دربارۀ حلاج تقريباً با ديدگاه ديگر صوفيان اهل صحو مشترك است. وي حلاج را در سير الي الله صادق مي‌داند، اما آشكاركردن رازهاي صوفيان در بين عوام، ناسپاسي‌اش نسبت‌به استاد و مواردي ازاين‌دست را نمي‌پسندد و بدفرجامي او را نتيجۀ ناسپاسي به استاد مي‌داند.