بن‌مايۀ «مرد آويزان» در فرهنگ و ادب عامه و رسمي

يكي از نشانه‌‏هاي مهمي كه در مرحلۀ گذار فرد براي رسيدن به فرديت، در روايات بنيادين جهان ديده‏ مي‌‏شود، عبور از راهرو پيچ‌‏در‏پيچ افقي يا عمودي (چاه/غار) است؛ تاريك‌‏جايي كه به‌سبب ديده ‏نشدن و ناشناختگي پر از ترس و وحشت است؛ هيولاها، مارها و موجودات جهان زيرين در اين مكان مسكن دارند و تنها با جنگيدن مي‏‌توان از آن‌ها رست. گاه در عمق و بن اين مكان ترسناك، موانعي قرار ‏دارد كه به ظاهر، پاداش يا هر چيز خوشايند ديگري است، اما همان شيء يا موقعيت با ايجاد تعليق، خود مرحله‏‌اي از آزمون محسوب‏ مي‌‏شود و گاه مانعي از پيروزي قهرمان خواهد‏ بود. در اين مقاله كوشش ‏شده به روش توصيفي ـ تحليلي، مصاديق تعليق با الگوي تكرار‏شوندۀ «مرد آويزان» در ادب عامه و رسمي ايران و جهان، بررسي‏ شود. حاصل ‏كار نشان ‏مي‏‌دهد اين تصوير در ذات مشترك نگرش انسان در مواجهه با دشواري‌‏هاي زيستي ريشه دارد و با توجه به زمان و مكان زيست و نوع انسان، با قدرت در ادبيات، فرهنگ و دين، هنر، سياست و اقتصاد به حيات خود ادامه‏ داده‏ است. اين تصوير، متأثر از تجربه‌‏اندوزي از فاجعه بوده كه كاركرد ذهن انسان است و به رغم تكامل فرهنگي نوع انسان، از ذهن وي حذف نشده و ابتدا در قالب بن‏مايه در اساطير و آيين‌‏هاي مادي بازتاب ‏يافته و در دوران نوتر، با ورود به انواع ادبي رسمي و يا عامه، كاركردي متفاوت يافته و موجد انواع ادبي خاصي شده ‏است.