حق عيني و ديني؛ مطالعه تطبيقي در حقوق اسلام و غرب

حق عيني سلطه‌اي است كه شخص نسبت به يك عين خارجي دارد و مي‌تواند آن‌ را به‌طور مستقيم و بدون نياز به همكاري ديگري اعمال كند؛ در مقابل، حق ديني به دارايي شخص معين به‌عنوان يك كل تعلق مي‌گيرد و صاحب حق بر مال معيني از دارايي مديون سلطه‌اي ندارد. ريشۀ اين تقسيم‌بندي در حقوق روم است و طي دورۀ طولاني وارد نظام‌هاي حقوقي غربي از جمله فرانسه شده است. مبناي اين تقسيم‌بندي، آيين اقامۀ دعوا، احقاق حق و تشريفات دادرسي بوده است، چنانكه هم‌اكنون نيز ثمره اصلي پذيرش اين تفكيك در دادرسي و نحوه اعمال حق آشكار مي‌شود، اما به مرور و با گذشت زمان احكام متعددي بر آن مترتب شده است. در اين مقاله مبناي اين دسته‌بندي و سير تاريخي و احكام آن را در حقوق روم و غرب (= حقوق فرانسه) بررسي ‌و تلاش كرده‌ايم جايگاه آن را در حقوق اسلام و ايران تبيين كنيم. به اعتقاد نگارندگان در حقوق اسلام نيز حق عيني از ديني متمايز است و احكام و آثار آن وجود دارد. همچنين در حقوق موضوعه ايران تمييز حق عيني از ديني از قانون مدني قابل استنباط است. البته در خصوص مفهوم عين و دين و قلمرو حقوق عيني ‌و ديني تفاوت‌هايي بين نظام حقوقي اسلام و غرب وجود دارد كه به ‌تفصيل بررسي كرده‌ايم.