تصويرسازي الكوي سازوكار و فرآيند تحول اخلاقي انسان از منظر ملاصدرا

تصويرسازي سازوكار و فرآيند رشد و تحول اخلاقي انسان از منظر ملاصدرا، مسأله اين جستار است كه براي پاسخ به آن، ناگزير از تحليل مسائلي چون 1) منشأ اخلاق و كانون بروز تغييرات اخلاقي، 2) عوامل تحول اخلاقي، 3) كيفيت و ماهيت رشد اخلاقي هستيم. ملاصدرا با پذيرش اصل تغيير‌پذيري انسان، اخلاق را چيزي بين طبيعت و اراده‌هاي فكري مي‌داند. يعني نيروهاي طبيعي و ذاتي اگرچه در جريان رشد اخلاقي دخيلند، اما اين نقش جبري نيست بلكه با اراده‌هاي فكري صورت مي‌بندد كه با تمرين و عادت، سبب اكتسابات رشدي‌اند. براساس تحليل اراده‌هاي فكري نزد صدرا در فرآيند كنش‌هاي دروني كه مبتني بر نوعي تحليل رشد پيوسته و ذومراتبي است، سازوكار اخلاقي انسان، متضمن نوعي تفكر و استدلال‌اخلاقي است كه برانگيزاننده گرايش‌ها و نظام‌بندي عواطف است كه تحت تأثير كشمكشي پيچيده از تأثير و تأثرات متقابل نيروهاي درون و القائات برون و اراده آدمي است. نيروهاي دروني جنبه‌هاي متنوع شناختي‌ (علوم و باورها)، گرايشي (عواطف، احساسات، فطرت گرايشي، غرايز) و حتي بدني (مزاج، تغذيه، مغز، ابزارهاي حسي، زمنيه-هاي وراثتي) دارند و يا نظير مكلات و شاكله شخصيتي ثانوي، تهذيب نفس و ... ، زمينه‌ساز و مؤثر در اين ساحت‌اند. عوامل محيطي متنوعي نيز، همچون انتقال قوانين و هنجارهاي اجتماعي يا شرعي (از طريق دين/ انبياء) و يا الگودهي (با تأثير مربي، والدين و ..)، و پيامدهاي محيطي و همانندسازي (هم‌نشيني با ديگران، اجتماع با نيكوكاران) جريان رشد اخلاقي انسان را تحت تأثير قرار مي‌دهد كه در تعامل با ارگانيسم دروني-زيستي-اكتسابي است.