بررسي شيوۀ پيوند «متن و شبكه» در قصۀ حمزه (تحرير كهن حمزه‌نامه)

مقالۀ حاضر، تأملي در متن «قصۀ حمزه» (تحرير كهن حمزه‌نامه) و نسبت آن با شبكۀ متون عياري ـ پهلواني است. از يكجانب، كوشيده‌ايم با تمركز بر شكل متن موجود و شيوۀ محاكات در آن، مختصات اشكال متقدم و ناموجود آن را دريابيم و از جانبي ديگر، تلاش كرده‌ايم شيوۀ اتصال فرم اين قصه به زمينۀ اجتماعي را نشان دهيم. اين اتصال را با بحث در باب ايده‌هاي پيشيني و شبكۀ تخيل روايي پيگيري كرده‌ايم. براي اين منظور، چهار مسأله را در نسبت با يكديگر بررسي كرده‌ايم: نسبت حمزه بن عبدالمطلب قصه با حمزۀ آذرك؛ كلي‌گويي در محاكات و ضعف در دراماتيزه كردن قصه و تكرارهاي روايي كم‌جاذبه؛ ردّپاي اشكال ناموجود قصه به قراين متن موجود و ناهمگوني و ناهماهنگي روايي آن و اتصال ايده‌هاي پيشيني و الگوي زيرساختي اين متن با شبكۀ متون عياري ـ پهلواني و تفاوت آن با متون ديگر در روساخت روايت و شيوۀ اجرا. در «قصۀ حمزه» چند ايدۀ پيشيني‌، بازنمايي و انضمامي شده‌اند: «هماهنگ شدن جهان»، «سازگاري پدران و پسران»، «طلب معشوق از سرزمين بيگانه»، «محوريت شاه/پهلوان در نظم اجتماعي»، «ورود تفكر عامه در روايت رسمي در قالب عنصر عيار»، «فهم‌ناشدگي مناسبات عيني و واقعي اقتصادي» و «ارجاع به زمان و مكان ديگر به‌منظور مصون ماندن از اعمال قدرت». عليرغم اتصال شبكه‌اي «قصۀ حمزه» با ديگر متون عياري ـ پهلواني، و هماهنگي آنها در انضمامي كردن ايده‌هاي مشترك پيشيني، اين قصه در تنظيم و پرداخت روساخت و در شيوۀ اجراي مؤلفه‌هاي روايي، اختصاصاتي ويژه دارد.