گونه‌شناسي اعراض فقيهان از اخبار با تكيه بر جنبۀ كاسريت

يكي از روش‌هاي اعتبار‌زدايي از حديث نزد بسياري از دانشوران شيعي، روي‌گرداني فقيهان متقدم از اخبار صحيح و عمل‌نكردن بدان‌هاست. مبناي‌اين روش، بر بهره‌گرفتن از شهرت عملي در روند مواجهه با احاديث است. ‌اين اعراض، از طريق يافتن فتواي فقها با مراجعه به نگاشته‌هاي فقهي و حديثي تا عصر سلّار ديلمي يا اشارۀ فقيهان پسين به وجود عمل مشهور برخلاف حديث موردنظر احراز مي‌شود. جستار حاضر در پي يافتن گونه‌هاي كاستي در اخبار است كه دست‌مايۀ اعراض فقيهان واقع شده است. بنابر يافته‌هاي پژوهش، اين كاستي‌ها در سه عرصۀ محتوا، جهت صدور و منبع نقل روايت قابل ارزيابي هستند. در حوزۀ محتوا، مواردي چون مخالفت حديث با مقاصد شريعت، مباني مذهب، سيرۀ متشرعه و رويّۀ محتاطانۀ فقها و نيز فهم ويژۀ متقدمان از روايت و وجود شذوذ قابل يادكرد است. كشف دو عامل تقيّه و حكمت سؤال راوي نيز در حوزۀ جهت صدور قابل توجه‌اند. كاستي‌هاي منبع نقل حديث نيز عبارت‌اند از: عدم‌يادكرد در اصول چهارصدگانۀ شيعي، درج در كتب مشكوك، يادكرد در باب نوادر و سازگاري با نگاشته‌هاي عامه.