زمان و مكان در منظومه معرفت شناختي كانت

مفهوم و ماهيت زمان و مكان از جمله موضوع‏هاي محل نزاع در فلسفه و فيزيك بوده است. از سويي ما همه اشياي مادي را زمانمند و مكانمند مي‏يابيم و از سوي ديگر، هيچ حس مكان‏ياب و زمان‏ياب نداريم. به همين دليل، آراي بسيار متفاوتي در تبيين اين موضوع ارايه شده است. برخي از متفكران زمان و مكان را امري موهوم دانسته و برخي حتي به عينيت آن دو در خارج از ذهن معتقد شده‏اند. كانت، فيلسوف شهير آلماني، كه انديشه‏هاي او تاثير بسزايي در فلسفه غرب داشته است، تبيين ويژه‏اي از مسيله زمان و مكان دارد. او اين مقولات را در قلمرو معرفت‏شناسي وارد كرده و شالوده معرفت‏شناسي خود را بر آنها قرار داده است. او كه شديداً تحت تاثير دستاوردهاي علوم جديد، به ويژه فيزيك نيوتوني، و نيز متاثر از تشكيك‏هاي هيوم مي‏باشد، از سويي در پي توجيه مباني معرفتي علوم تجربي است، و از سوي ديگر درباره امور غير مادي مانند خدا، نفس و امثال آن عقل محض را ناتوان از فهم و اثبات آنها مي‏بيند. به اعتقاد او، معرفت تركيبي از ماده شناسايي و صورتِ شناسايي است. ماده شناسايي همان چيزي است كه خارج از ذهن، از طريق حس به ذهن منتقل مي‏شود، و صُوَر شناسايي، در مرحله تصور، زمان و مكان و در مرحله تصديق مقولات پيشيني فاهمه هستند؛ بنابراين هرچه در زمان ومكان قرار نگيرد، از قلمرو معرفت بشر خارج است. نتيجه اين نظر چنانكه خود كانت تصريح مي‏كند نفي فلسفه الهي است. از اين رو، در اين مقاله، اين شالوده معرفتي كانت مورد تامل قرار گرفته و نشان داده شده است كه دلايل و توجيهات كانت دراين زمينه قابل اعتماد نيست.