محدوده معرفت انسان نسبت به حق تعالي

محدوده معرفت انسان نسبت به حق تعالي

مقاله حاضر در پي پاسخ دادن به اين سوال اساسي است كه «حدّ معرفت انسان نسبت به حق تعالي چيست؟». در پاسخ به اين سوال اغلب انديشمندان در اينكه متعلق معرفت حق تعالي ذات حق نيست، اشتراك نظر دارند امّا در عين حال شناخت حق تعالي را از طريق شناخت صفات خداوند امكان پذير دانسته‌اند و در محدوده شناخت صفات، گروهي راه تشبيه و گروهي راه تنزيه و گروهي بنابر ادعاي خود راهي ميان تنزيه و تشبيه برگزيده اند. در اين مقاله ضمن نقد اين طرق و بيان ناكارآمدي هر يك از آن‌ها در معرفت واقعي حق تعالي، اين نكته بررسي مي شود كه صفات حق تعالي نيز به دليل عينيت شان با ذات متعلق معرفت قرار نمي گيرد و بنابراين محدوده شناخت حق تعالي افعال اوست نه صفات او؛ به اين معنا كه معرفت نه به خود ذات يا صفات بلكه به فعلي كه مظهر ذات و صفات حق تعالي است، تعلق مي گيرد. بنابراين بالاترين معرفت به حق تعالي در معرفت بالاترين و كاملترين فعل او كه شديدترين ظهور حق در او تحقق پذيرفته، يعني انسان كامل (كه در راس آن امام است) منطوي است. بنابراين شناخت حقيقي خداوند (در محدوده قابليت انسان) كه هدف از خلقت انسان نيز هست تنها در نتيجه سير تكاملي و مظهريت صفات حق و رسيدن به مقام مخلصين و فعليت عقل شهودي (و نه تنها عقل استدلالي) امكان پذير است. آنكه بر اساس اعتقاد به وحدت وجود، به وحدت شهود رسيده است مي تواند آينه تمام نماي حق شود و با وجود خويش (و نه تنها با زبان) حق تعالي را توصيف كند و خداوند نيز براساس آيه شريفه «سبحان الله عما يصفون الّا عباد الله المخلصين» (صافات/160-159) تنها به اينان اجازه توصيف خويشتن را داده است.