جلوه‌هاي خردستيزي در شعر حافظ

در مقايسه محتوايي آثار مهم ادبيات عرفاني ايران و نيز تمام آثاري كه صبغه عرفاني دارند، موضوعات مشترك فراواني به چشم مي خورد كه بحث تقابل عقل و عشق يكي از آنهاست و مي‌توان از آن به رويارويي فلسفه و عرفان نيز تعبير كرد. در اين منازعه بخش قابل توجهي از غوغاي كارزار عقل و عشق شاعران متوسطي هستند كه تنها با سلاح تقليد و تكرار انديشه هاي خردستيز در ميدان ظاهر شده‌اند و نه از روي باورهاي برخاسته از تجربه‌هاي عرفاني. آنها صرفاً از ديدگاه ذوقي و شاعرانه و با تكيه بر سنت‌هاي ادبي، عشق را بر عقل ترجيح داده‌اند ليكن در ميان انبوه اين شعرا، شاعران معدودي را نيز سراغ داريم كه با افكار متعالي عرفاني در اين مصاف قد علم كرده‌اند و انديشه‌هاي خردستيز و فلسفه‌گريز در كلام آنها به شكل بنيادين و به‌عنوان يك باور استوار، و نه از روي تقليد و تكرار مطرح مي‌شود. در ميان شاعران دسته اخير، حافظ به دليل تجلي انديشه‌هاي خردستيز در نهان و آشكار شعرش جايگاهي ويژه دارد. با توجه به شعر و انديشه حافظ اگرچه انتظار نمي‌رود مقام و دلبستگي‌هاي عرفاني حافظ با آنچه ما از مولانا وعطار سراغ داريم، پهلو بزند ليكن حضور انديشه‌هاي عرفاني و به تبع آن باورهاي خردستيز در كلام او به‌قدري پررنگ است كه اگر او را به‌عنوان شاعري عارف- نه عارفي شاعر- در سلك اين بزرگان ياد كنيم، سخني به‌گزاف نگفته‌ايم. در اين مقاله جلوه‌هاي مختلف خردستيزي در ديوان حافظ كه در لباس ذم عقل جزيي، نفي فلسفه و حكمت فلسفي، نفي علوم مكتبي و مدرسي و توصيه به مستي رخ مي‌نمايد، بررسي شده است.