تفسير حكمي معيت حق‌تعالي با جهان هستي در كتاب و سنت

از جمله مباحث بحث‌انگيز در حكمت، كلام و عرفان اسلامي بحث معيت حق‌تعالي درجهان هستي است كه در آيات متعدد در قرآن و در روايات با تعابير گوناگون مطرح شده است. هر علّتي ضرورتاً با معلول خود در ارتباط است و معلول نمي‌تواند آني از علت تامه مطلقه خود منفك باشد. اين امر حكماي، متكلمان و عرفا را بر ‌آن داشته تا سعي كنند به گونه‌اي توجيهاتي را ارايه دهند كه تعابير آنها با توحيد حقيقي و به عبارتي با وحدت حقه حقيقيه حق‌تعالي و نيز با عوالم كثرت جهان هستي منافات نداشته باشد و به نوعي بتوانند خود را از قرارگرفتن در ورطه تشبيه و تنزيه نجات دهند. تصور ما اين است كه بدون مباني حكمي نمي‌توان در تفسير اين نوع مباحث در آيات و روايات توجيهي منطقي و قابل قبولي ارايه داد، چرا كه اين گونه آيات كه به ويژه به مباحث تكويني مي‌پردازد، به مباني حكمي و جهان‌بيني برگرفته از خود قرآن و روايات نياز دارد. بر اين اساس، اين مقاله ابتدا به اقسام وحدت و سپس به انواع معيت و سرانجام، با اتكاي به خود آيات قرآني و روايات معصومين(ع) به تحليل حكمي موضوع معيت در عين وحدت و راه حل آن مي‌پردازد.