ملت تاتار: از اردوي زرين تا ولگا - اورال

يكي از ويژگي‌هاي آسياي مركزي، وجود اقوام گوناگوني است كه در طول تاريخ تاثيرهاي متقابل فراواني بر يكديگر گذاشته‌اند. اين اقوام گاهي به موجب تفاوت‌ها و اختلافات قومي، رو به درگيري آورده و براي دستيابي به قدرت سياسي، نه تنها حيات سياسي صحرانشيني سرزمين خويش، كه تمدن‌هاي شهري كشورهاي همسايه را نيز به تجزيه و سقوط كشانده‌اند. از اين ميان، تاتارها بازماندگاني از قبايل ترك به ويژه قبچاق‌هايي بودند كه بخش اعظمي از ارتش مغول را تشكيل مي‌دادند و در اوايل سده سيزدهم با لشكركشي و سلطه بر سراسر آسياي مركزي، امپراطوري خود را از شرق تا غرب عالم گسترانده و علاوه بر ايران و چين، روسيه را نيز به تصرف درآورده و از آنجا اروپا را دستخوش هجوم ساخته بودند. روسيه كنوني مركز بخش غربي امپراتوري مغول بود كه به «اردوي زرّين» شهرت داشت. پس از افول امپراطوري مغول و حتي سقوط خان نشين قازان و تسليم آن به روس‌ها، تاتارها گرفتار سرخوردگي شديد و متحمل فراز و نشيب هاي بسياري شدند. اما هيچ گاه از تلاش براي حفظ بستگي‌ها و عناصر هويتي خود دست برنداشتند و براي بازگشت به عظمت گذشته و بازيابي هويت ملي ولگا-اورال و ايجاد همبستگي با تاتارهاي مقيم سيبري و اروپاي شرقي نيز اهتمام فراواني به كار بستند. سيوال اصلي مقاله حاضر اين است كه اگر تاتارها داراي خصوصيات يك ملت باشند، آيا قلمرو جغرافيايي آنها از اردوي زرين است و چگونه به سرزمين بزرگ تري به نام ولگا-اورال مي انديشند. در اين مقاله، ضمن ريشه‌يابي تاتار و پيشينه تاريخي تاتارها و همچنين روابط آنان با همسايگان خود از جمله ايلخانان ايراني به اين سيوال پاسخ داده شده است كه اين پيشينه و ساختار جمعيتي و پراكندگي قومي تاتارها در روسيه و خارج از آن، چه نقشي را در آينده سياست منطقه برعهده داشته است.