تقابل عقل و عشق در مثنوي مولانا ‏ و حديقه سنايي

The Contrast of Reason and Love in Mowlana’s Mathnavi and Sana’i’s Hadighe

چكيده اگر تاروپود متون عرفاني را بررسي كنيم، در نهايت به يك نقطه يا محور مي‌رسيم و آن محور يا ‏نقطه مركزي، دايره زبان و بيان صوفيه يا موضوع نهايي، عشق نام دارد. چرا كه در اين مكتب هدف ‏غايي از تحمل رنج‌ها، رياضت‌ها و زندگي، وصال حق است و وصال حق يا محبوب هدف زندگي و ‏سعادتمندي بشري است. از اين مهم‌تر، عرفان اسلامي تفكّر ويژه‌اي است كه برخاسته از دين اسلام ‏بوده كه چهره دين و شريعت را زيباتر جلوه داده است. عشق‌ستايي و عقل‌ستيزي يكي از اصول صوفيه ‏است. عقل از نظر اين طايفه (عارفان) نمي‌تواند به هر شناختي دست يابد و در راه رسيدن به حقيقت، ‏‏«پاي استدلاليون چوبين است» و به هر طريق عشق مقامي بالاتر از عقل دارد. مرد كامل براي رسيدن ‏به كمال بايستي ابتدا از شريعت عبور كند، سپس به طريقت وارد شود (عشق)، تا به منزل و مقصود ‏سعادتمندي برسد (حقيقت) و همين مضمون در مثنوي مولانا به اوج مي‌رسد. سنايي نسبت به عقل ‏تفسيري دوگانه دارد. آن جا كه همگام با شرع و امور دنيوي است عقل را پايه كمال مي‌داند اما وقتي ‏كه در مقايسه با عشق قرار مي‌گيرد عقل را فروتر مي‌داند و عقل به جايي نمي‌رسد و كاري از پيش ‏نمي‌برد. بحث عقل و عشق از مباحث بسيار مهم و كليدي مثنوي مولانا و حديقه سنايي است. لذا در ‏اين نوشتار به بحث و تفحص در خصوص عقل و عشق در اين دو اثر پرداخته شده است. ‏