نقش ابيات شاهنامه در انسجام متني تاريخ جهانگشا

The Role of Shahnameh’s Verses in Textual Coherence of Tarikh-e Jahangosha

تاريخ جهانگشاي جويني مهم ترين اثر تاريخي، درباره خوارزمشاهيان و مغولان است كه به نثري فنّي و منشيانه نگارش يافته است. بهره‌گيري از صنايع بديعي و فنون بلاغي و اشعار فراوان فارسي و عربي و آيات و احاديث و امثال، آن‌ هم به گونه‌اي هنري و در جهت مخيّل كردن زبان و شاعرانه ساختن نثر، در موارد زيادي صبغه تاريخي اين اثر را كم‌رنگ كرده و سبب دخالت اغراض شعري در آن شده است. استفاده از اشعار بزرگان ادب فارسي همچون نظامي، سنايي، خيّام و فردوسي، قوام ادبي تاريخ جهانگشا را دو چندان كرده است. همچنين نقل ماهرانه ابيات مربوط به بخش‌هاي اساطيري شاهنامه و داستان هاي رستم و سهراب (37 بيت) و رستم و اسفنديار (26 بيت) گواه روشني است بر گرايش شخصي و معنادار جويني به شاهنامه و گزينش آگاهانه ابيات آن. از آنجا كه برقراري نوعي انسجام و هماهنگي ميان ابيات و متن، نقشي محوري در بخشيدن كيفيّتي ادبي به تاريخ جهانگشا دارد، اين نوشتار مي‌خواهد از طريق واكاوي اين عنصر اساسي و موثّر در ادبيّت متن، به روشي علمي نشان دهد كه حضور ابيات شاهنامه (شاهكار ادبي زبان فارسي) در پيوند با اين متن، با رويكردي بلاغي به كار رفته است و قبل از آنكه مربوط به جنبه تاريخي كتاب باشد، بايد در پيوند با بُعد ساختاري و ادبي متن مورد توجّه قرار گيرد. براي اين كار، مقدّمه‌اي كوتاه درباره نقل ابيات فارسي در متون نثر و ارايه آماري از ابيات شاعران در تاريخ جهانگشا فراهم آمده و سپس كاركردهاي ابيات شاهنامه در جهانگشا و شيوه هاي پيوند آن دو از سه جنبه دستوري، معنايي و ادبي، بررسي و هر يك با شواهد مناسب مطرح شده است.

Tarikh-e Jahangosha is the most important work about Kharazmshahian and the Mongols. Utilising imagery, rhetoric, abundant Persian and Arabic poems, Quranic verses and traditions, and proverbs have caused the prose to resemble poetry, fading its historical goals. Here, quoting verses from the mythological parts of Shahnameh, Rostam and Sohrab stories (37verses), and Rostam and Esfandiar (26 verses) doubles the literary value of the book on the one hand, and brilliantly indicates Joveini’s inclination to Shahnameh and Ferdowsi on the other. Studying the coherence and the congruency between the verses of Shahnameh and the prose of Tarikh Jahangosha, this essay seeks to scientifically demonstrate that this connection has occurred with a rhetorical approach, mentioning that it should be attended more in connection to the structural aspect than the historical goals of the book. Therefore, the functions of Shahnameh’s Verses in Tarikh-e Jahangosha and the methods of their merging has been studied from three aspects of syntactic, semantic, and literary, and each with appropriate evidence.