دفاع از ابليس نزد برخي از اكابر صوفيان

Defence of Eblis in some Schools of Sufism

ديدگاه صوفيه نسبت به ‌ابليس، يكي از بحث‌انگيزترين و در عين حال جذاب‌ترين مقولاتي است كه در امهات متون آنان انعكاس يافته‌ است. از يك طرف با آرايي كاملاً متشرّعانه مواجهيم كه در ردّ شيطان و لعن او از درگاه الاهي، بي‌هيچ شك و شبهه‌اي سخن رانده‌اند و از ديگر سو برخي از نام‌داران عالم تصوّف در دفاع از ابليس و يا حداقل اعتذار او از عدم سجود بر آدم(ع) ، با تاويلات خود نهايت سعيشان را بكار گرفته‌اند و حتّي او را مظهر عشق و فتوت برشمرده‌اند. اين مقاله به مطالعه نظرات مختلف بزرگان صوفيه در خصوص ابليس ـ با تاكيد بر مباني فكري نام‌داراني چون حلّاج، احمد غزالي، عين القضات همداني، فريدالدّين عطار نيشابوري و مولانا جلال‌الدّين محمّد بلخي ـ مي‌پردازد.

Sufis’s view with regard to Eblis is one of most controversial and at the same time the most engaging subjects that is reflected in their most important texts. On one hand, one is faced with radical beliefs speaking of rejection of devil and his condemnation from the God’s providence and on the other hand some of the key figures in the sufi world with their various interpretations in defence of Eblis or at least regarding his refusal to obey Adam, made their best to regard him as manifestation of love and bravery. This article is concerned with the study of the views of the great sufi figures regarding Eblis with emphasis on the ideological foundations of such renowned characters as Hallaj, Ahmad Ghazali, Ayn al-Qudat Hamedani, Attar Neishabouri, and Moulana Jalal al-Din Mohammad Balkhi