بررسي تطبيقي چشم دلدار در غزليات حافظ و ترانه‌نامه پِتراركا

A Comparative Study of the Belovedʹʹs Eye in the Ghazals of Hafiz and the Canzoniere of Petrarch

ناصر نيكوبخت2 غزل‌هاي حافظ و ترانه‌نامه پتراركا (1304-1374م) دست‌كم در سه ويژگي، زمينه‌اي مشترك دارند: الف. از ديدگاه چوني: هر دو اثر اوج شعر غنايي عاشقانه قرون وسطي هستند يكي در ادب پارسي ديگري در ادب اروپايي. ب. از ديدگاه ترتيب زماني: هر دو ديوان در سده هشتم هجري (چهاردهم ميلادي) سروده شده‌اند. ج. از ديدگاه چندي: غزل‌هاي حافظ تصحيح خانلري 4092 بيت (يعني نزديك 8184 مصرع) دارد و ترانه‌نامه پتراركا كمي بيشتر از 7784 مصرع. بنابراين، هر دو اثر از نظر زماني، تعداد برابر مصرع‌ها، در اوج بودن شعر غنايي قرون وسطي و كمّ و كيف طولي دوره زندگي دو شاعر قابل سنجش و بررسي هستند. توصيف چشم يار يكي از دست‌مايه‌هاي اصلي شعر هر دو سراينده است: پتراركا 263 بار در ترانه‌نامه و حافظ 216 بار در غزليات به چشم اشاره مي‌كند. به‌علاوه، حافظ درباره «نرگس»- استعاره از چشم معشوق- در 44 بيت سخن مي‌گويد. پرسش پژوهش اين است: تصوير چشم دلدار در غزليات حافظ و ترانه‌نامه پِتراركا چه شباهت‌ها و چه تفاوت‌هايي با هم دارند؟ اين مقاله براي نشان دادن ويژگي‌هاي مشترك و متفاوت تصوير‌پردازي چشمِ يار در شعر حافظ و پتراركا از روش تطبيقي استفاده مي‌كند.

The Ghazals of Hafiz and the Canzoniere of Petrarch (1304–1374) have at least three common characteristics: (a) from the qualitative point of view: Each of these two works is at the top of the medieval love poetry: one in the Persian literature, and the other in the European literature; (b) from the chronological point of view: These two books of poetry have been written during the fourteen the century A.D. (8th century AH); (c) from the quantitative point of view: The ghazals of Hafiz contain near 4092 distichs or bayts (i. e., 8184 lines or mesraʹ) and the Canzoniere of Petrarch contains 7784 lines. So, they are contemporary, contain a similar number of lines and are at the top of the medieval love poetry. The description of the belovedʹs eye is one of the principal common places of these two poets: Petrarch mentions the eye 263 times in the Canzoniere and Hafiz 216 times in the Ghazals. Moreover, Hafez writes about the Narcissus-a metaphor of the eye-in 44 distichs. This paper shows, with the comparative-contrast method, the common and different characteristics of the belovedʹs eye in the Hafiz and Petrarchʹs poetry.