مطالعه انتقادي ديدگاه نصر حامد ابو زيد در باب ماهيت وحي

A Critical Study on Nasr Hamid Abu Zaidʹʹs Theory about the Nature of Revelation

نصر حامد ابو زيد، متفكّر مصري، در كتاب‌هايي كه در زمان اقامتش در مصر نوشت، كوشيد با اتّكا به نظريه خيال در صوفيه، تبييني طبيعي و غيرمتافيزيكي از وحي ارايه كند؛ چه آن كه او از تبيين‌هاي فراطبيعي نسبت به امور ديني پرهيز داشت. بدين منظور، او از مقايسه نبوّت و كهانت بهره برد، تا آن را از جهت فرهنگي مقبول و آشنا معرفي نمايد. چنين نگرشي به ماهيت وحي، با اشكالاتي مواجه است. نخست آن كه از جهت فرهنگي، بررسي ابو زيد در مورد كهانت و شيوع فرهنگي آن كافي نيست، و به همان اندازه در تبيين نيز دچار دشواري است. دوم آن كه خرافه‌هاي فرهنگي، مانند كهانت، نمي‌تواند توجيه مناسبي براي وحي ارايه كند. و دست آخر اين كه مدّعاي او، با شواهد درون‌ديني يعني آياتي از قرآن سازگار نيست. از سوي ديگر، تبيين ماهوي او نيز مقصود او را بيان نمي كند و مسيله خيال و رويا فرافكني مسيله تبيين است. همچنين اگر تقريري حداكثري از نظر صوفيه صورت گيرد، با وحي زباني ـ كه ديدگاهي رايج است ـ سازگار نخواهد بود؛ چنان كه با مباني معرفت‌شناختي ابو زيد نيز سازگاري ندارد؛ زيرا معرفت‌شناسي صوفيه چيزي جز وجودشناسي ايشان نيست، و در روش‌هاي پديدارمحور نمي توان چنين تبييني را پذيرفت.

The Egyptian scholar, Nasr Hamid Abu Zayd with a history of Sufism studies, especially Ibn Arabic studies in his doctoral thesis, and with consideration the accepted conception about propositional revelation tried to provide a naturalistic and non-metaphysical explanation of revelation –since he was avoiding metaphysical explanation of religious concepts- relying on the theory of imagination in sufiyyah. Such an approach to the nature of revelation is faced with problems. 1. From the cultural point of view, Abu Zaydʹs studies of kihanah and its cultural prevalence is not enough and so its explanation by him involves difficulties. 2. Cultural superstitions like kihanah cannot provide good explanation for revelation and prophecy. 3. His explanation is not compatible with inner religious evidences such as those verses that warn revelation comparison with those cultural phenomena. Providing an extreme exposition of Sufismʹs theory about revelation Abu Zaydʹs theory will not be in coherence with the accepted theory of revelation which regards it propositional and also it is in contrast with his epistemic view borrowed from continental philosophy.