علت و راه‌هاي كشف آن در استدلال قياسي؛ بررسي تطبيقي در فقه اسلامي و كامن‌لا

Reasoning and Ways of Detection Ratio in Analogical Argument; Comparative Study in Islamic Law and Common Law

علت، ركن قياس (يا همان تمثيل منطقي) است. ارزش معرفتي قياس نزد منطقيان، فقيهان و حقوقدان برحسب شناخت يا عدم شناخت علت متغير است، به گونه‌اي كه در صورت شناخت آن، كم‌‌تر مخالفتي با اعتبار قياس به مثابه روش تفسير و تحليل فقهي يا حقوقي صورت مي‌گيرد. از همين ‌رو فقيهان مسلمان بسيار كوشيده‌اند تا طُرقي اطمينان‌آور براي كشف علت شناسايي كنند. دلالت نص، تنقيح مناط، استقرا و مذاق شرع از جمله اين ‌راه‌ها به شمار ‌‌مي‌‌روند. نظام حقوقي كامن‌لا نيز كه در ميان سيستم‌هاي حقوقي بيش‌‌ترين وابستگي را به قياس دارد، صِرف شباهت را براي توسل به قياس كافي ندانسته، شناخت علت را ضروري ‌‌مي‌‌داند، لكن سازوكار مشخصي براي كشف آن عرضه نكرده است. بله از خلال آراي قضاييِ مبتني بر قياس كم و بيش به تكنيك‌هايي كه بي‌شباهت به تكنيك‌هاي فقه اسلامي نيست، ‌‌مي‌‌توان برخورد. از اين مطالعه برمي‌‌آيد كه اولاً) نقش تفسيري قياس در همه سيستم‌هاي شرعي يا عرفي را ـ في‌الجمله ـ نمي‌توان انكاركرد؛ ثانياً) دغدغه‌هاي مشتركي ميان فقه اسلامي و كامن‌لا براي تمهيد يك استدلال قياسي معتبر وجود دارد؛ و ثالثاً) فقيهان اماميه نيز برخلاف دكترين خود در عمل گاه به قياس‌هاي مستنبط‌العله دست ‌يازيده‌اند.

Ratio (or reasoning) is the fundamental section of the analogical reasoning. According to Islamic jurisprudence, if the reason is known, the analogical reasoning is authorized. So they have tried to initiative the ways to obtaining the rules reason. Common law system is also based on definition of the judgment reason. According to common law thoughts, it is not enough to achieve similarities but it also should detect the ratio of decisions. Judges distinguish between the ratio of decisions and obiter dicta. It clearly shows that there are common concerns at both the of Islamic law and common law systems.